Democratie, defensie en afhankelijkheid: woorden die 2025 kenmerkten

De afhankelijkheid van diensten van grote technologiebedrijven is de afgelopen jaren gegroeid. 2025 is het jaar waarin velen van ons beseften hoe kwetsbaar dit ons, de Universiteit Utrecht en andere instellingen maakt.

Medewerkers van het Internationaal Strafhof kregen onlangs geen toegang meer tot hun mail. Microsoft had in opdracht van Donald Trump, accounts geblokkeerd omdat het Strafhof de Israëlische premier Netanyahu wil laten arresteren. De Franse rechter Nicolas Guillou van het Strafhof kon zelfs geen zaken meer doen met Amerikaanse bedrijven zoals Amazon of  PayPal.

José van Dijck, hoogleraar Media & Digitale samenleving, slaat al jaren alarm over de afhankelijkheid van de grote techbedrijven. Ze is blij dat het onderwerp nu meer aandacht krijgt, maar waarschuwt dat bewustwording slechts een eerste stap is hoewel ze ook ziet dat velen al overstappen op Signal als alternatief voor Whatsapp en Mastodon als alternatief voor X. 

In maart schreef ze samen met hoogleraar Publieke Innovatie Albert Meijer een open brief. Ze riepen het College van Bestuur op om de veiligheids- en privacyrisico's van de universiteit aan te pakken nu Trump aan de macht is. Als de UU de toegang tot Microsoft zou worden ontzegd, zei ze in een eerder verhaal “zou al het onderzoek en onderwijs onmiddellijk stilvallen. We verliezen de controle over onze gegevens.”

José van Dijck. Foto: Studio Oostrum, Universiteit Utrecht

Ze is blij dat de bestuursleden van de UU de brief ter harte hebben genomen. “Ze delen onze zorgen”, zegt ze. Maar alle 14 universiteiten in Nederland hebben met hetzelfde probleem te maken, dus hebben Van Dijck en Meijer ook contact opgenomen met hun collega's van alle andere universiteiten. “Ze hebben allemaal hun eigen open brief-initiatieven gelanceerd.” In oktober kwamen vertegenwoordigers van alle universiteiten bijeen om de kwestie te bespreken met de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de Nederlandse Onderzoeksraad (NWO) en UNL, de overkoepelende organisatie van Nederlandse universiteiten. “Het was de eerste keer dat we onze belangen en zorgen op dit gebied hebben gebundeld.”

Eerder deze maand is bij UNL een voorstel ingediend voor een Commissie voor Digitale Onafhankelijkheid. De commissie zal worden voorgezeten door Alexandra van Huffelen, voorzitter van de Radboud Universiteit Nijmegen en voormalig minister van Binnenlandse Zaken. “Ik ben blij dat universiteiten de urgentie zien en hun verantwoordelijkheid nemen”, zegt Van Dijck.

Ze maakt zich echter geen illusies dat de UU volledige onafhankelijk wordt van grote techbedrijven. “Dat kunnen we niet, en dat is ook niet ons doel.” Het doel is om gebruik te maken van verschillende soft- en hardware-aanbieders. Volgens haar moeten we niet afhankelijk zijn van één merk of leverancier waardoor niet alleen de keuzevrijheid groter wordt, maar waardoor we ook minder kwetsbaar zijn. 

“We zijn een universiteit, we moeten niet zomaar kant-en-klare producten kopen”, stelt ze. “We zijn hier om te experimenteren en software te ontwikkelen die de markt op kan om verder te ontwikkelen.” Dit zou de software ook toegankelijker en goedkoper maken. “Stel dat we 2 miljard euro per jaar uitgeven aan Microsoft-licenties en dat dus niet meer hoeven te doen. Met dat geld kun je dan heel wat andere dingen doen.”

Het ontwikkelen van alternatieven kost echter tijd. Hoe kunnen we onszelf in de tussentijd beschermen? Van Dijck zegt dat de Commissie voor Digitale Onafhankelijkheid de komende maanden zal werken aan een lijst met maatregelen die universiteiten kunnen nemen. Volgens haar moet de samenwerking echter verder reiken dan het Nederlandse academische landschap. “We moeten kijken naar Europese samenwerking.” Europa moet zegt zij “minder afhankelijk worden van Amerikaanse of Chinese big tech en groeien naar een Europees model dat is gebaseerd op publieke waarden zoals privacy, veiligheid, transparantie, academische vrijheid en democratie.”

José van Dijcks reden om optimistisch te blijven in 2026: “Er zijn veel initiatieven op lokaal, nationaal en Europees niveau die in een stroomversnelling komen. Ik zou pessimistisch kunnen zijn en denken: ‘O, dit is een heel complex innovatieproces. Dat gaat nooit lukken.’ Maar je moet ergens beginnen.“

In de afgelopen weken kregen alle 8,5 miljoen huishoudens van de Nederlandse overheid het boekje Bereid je voor op een noodsituatie toegestuurd. Op de derde pagina van de brochure staat: ”Er zijn bedreigingen voor onze veiligheid. Het is op dit moment geen oorlog in Nederland, maar ook geen vrede." De bevolking wordt geadviseerd om een noodpakket met eten en drinken voor 72 uur in huis te halen.

Eerder dit jaar opende het ministerie van Defensie een kiosk op het Centraal Station van Utrecht om personeel te werven. De krijgsmacht moet uitbreiden van 70.000 naar 200.000 mensen , en er moeten meer reservisten komen. In de troonrede werd aangekondigd dat er meer geld naar defensie zou gaan; van 3,4 miljard naar 26,8 miljard. De regering verwijst naar “de verslechterende veiligheidssituatie in de wereld” om de verhoogde uitgaven te rechtvaardigen.

Het volgende kabinet zal waarschijnlijk op deze weg voortgaan, aangezien de partijen D66 en CDA in hun voorgestelde coalitieagenda een fonds voorstellen om te investeren in de innovatie van wapensystemen. Universiteiten en onderzoeksinstituten zouden geld uit dit fonds ontvangen om met het ministerie samen te werken.

Inmiddels zijn de hogescholen Avans en Fontys al een samenwerking aangegaan met het ministerie om een minor ontwikkelen die studenten in zes maanden opleidt tot reservisten. Universiteiten werken aan een “raamovereenkomst” voor gezamenlijk onderzoek met het leger.

Ismee Tames. Foto: Universiteit Utrecht

Ismee Tames, die sinds 1 november hoogleraar Oorlogsculturen is aan de UU, begrijpt de bezorgdheid van de overheid. “Als de ander wapens heeft en je bedreigt of aanvalt, roept dat angst op en triggert dat de impuls om ook wapens aan te schaffen”, zegt ze. “Maar het is een vergissing om te denken dat wapens veiligheid brengen want wapens zijn er om te doden. Misschien overleef je door de ander te doden, maar het brengt in elk geval niet meer veiligheid met zich mee. Het zal slechts gaan om een wapenstilstand of koude oorlog.“

Volgens de hoogleraar zou echte veiligheid betekenen dat wapens niet meer nodig zijn. ”Op het moment dat we onze toevlucht nemen tot wapens, moeten we gaan nadenken over hoe we ervoor kunnen zorgen dat toekomstige generaties nooit in dezelfde situatie belanden als wij."

Ze benadrukt dat defensie niet alleen gaat om het hebben van wapens. “Het kan ook worden opgevat als de vaardigheden om een situatie te de-escaleren, instrumenten te ontwerpen die helpen conflicten zonder geweld op te lossen, of mechanismen te creëren die machtsconcentratie voorkomen, bijvoorbeeld.”

De rede van Ismee Tames om optimistisch te blijven in 2026: “We hebben keuzevrijheid – 2026 is een even goed jaar als elk ander om de cyclus van geweld te doorbreken. Ja, het is hard werken. En nee, je hebt geen garanties op succes of beloning. Maar stel je voor dat mensen in het jaar 2100 terugkijken op ons in 2026, Wat wil je dan dat ze zien? Dat zijn dan de dingen die we nu moeten doen."

In 2025 hebben we gezien hoe snel democratieën kunnen afglijden naar autocratische regimes. De Universiteit van Göteborg bracht in kaart wat de staat van de democratie en publiceerde dat in V-Dem. De conclusie is dat de democratie in meer landen achteruit dan dat ze verbeteren, in vergelijking met tien jaar geleden. Liberale democratieën zijn het minst voorkomende type regime in de wereld geworden: in 2024 konden slechts 29 landen als zodanig worden omschreven. Nederland is daar een van.

In 2025 was er geen land waar de democratie zo hard achteruit holde als die van de Verenigde Staten. In V-dem staat dat “de omvang van wat er daargebeurt ongekend is; (...) en het lijkt de snelst evoluerende episode van autocratisering in de moderne geschiedenis van de VS te zijn”. President Trump maakt gebruik van klassieke autocratiserende strategieën, zoals het ontmantelen van staatsinstellingen, het uitbreiden van de uitvoerende macht en het starten van offensieven tegen tegenwicht biedende instellingen zoals de academische wereld en de media.

Eerder dit jaar sprak DUB met Annette Markham, hoogleraar Media Literacies & Public Engagement, over de wijze waarop Trump de democratie van zijn land uitholt. De acties van Trump hebben overal invloed op academisch onderzoek, ook hier bij de UU.

Hoewel de Nederlandse democratie er beter voorstaat, betekent dat niet dat er hier geen achteruitgang plaatsvindt. In het V-Dem-rapport van 2025 wordt Nederland zelfs genoemd als een van de landen waar “de eerste tekenen van zorgwekkende trends” zijn geconstateerd.

Marlies Honingh. Foto: Ed van Rijswijk, Universiteit Utrecht

Afgelopen maart werd Marlies Honingh benoemd tot bijzonder hoogleraar Maatschappelijke Bestuurskunde, in het bijzonder Maatschappelijke Democratie aan de Universiteit Utrecht. In 2024 voltooiden zij met Carolien van Ham en anderen een onderzoek naar democratische erosie in Nederland. Zij concludeerden dat niet alleen formele instellingen worden ondermijnd, maar dat de democratie ook achteruitgaat door norm overschrijdend handelen en het negeren van aspecten van de rechtsstaat.

“Het gaat niet alleen om verkiezingen, formele instellingen, regels en constitutionele aspecten”, legt zij uit. "Het gaat ook om gedragingen en sociale normen. Als je alleen naar Den Haag kijkt, mis je veel. We moeten goed letten op het gedrag dat we verwachten, accepteren en niet accepteren."

Volgens Honingh zijn activiteiten die op het eerste gezicht niets met democratie te maken hebben, juist cruciaal voor de gezondheid ervan. Woningcorporaties, sportverenigingen, volkstuinen, grassrootsbewegingen en theatergroepen, om maar een paar voorbeelden te noemen, zijn allemaal plekken waar de vlam van de democratie brandend kan worden gehouden. Deze activiteiten leren ons naar elkaar te luisteren, samen beslissingen te nemen, compromissen te sluiten en instructies op te volgen. Ze laten ons ook zien dat we het niet eens hoeven te zijn met iemands standpunt om te begrijpen waar diegene vandaan komt.

Bovendien legt Honingh uit dat deelname aan het maatschappelijk initiatievern “ons leert dat we niet altijd in de meerderheid zijn, maar dat we ook beschermd moeten worden. We kunnen allemaal op een bepaald moment kwetsbaar zijn. Dat is het onderliggende idee van democratie. Het gaat niet alleen om de mening van de meerderheid, maar ook om de vraag of andere mensen je humaan behandelen.“

Kortom, ”democratie is een manier van leven die van ons allemaal een bepaalde inspanning vraagt". Honingh merkt op dat filterbubbels ons de indruk kunnen geven van een wereld zonder wrijving, maar dat we wrijving nodig hebben om te leren hoe we democratie in praktijk kunnen brengen. “Anders gedragen we ons alleen maar als consumenten.”

Dus als je nog bezig bent met het opstellen van je lijstje met goede voornemens voor het nieuwe jaar, raadt Honingh je aan om mee te doen aan een sociale activiteit die je elke dag een democratische ervaring biedt.

Marlies Honinghs redenen om optimistisch te blijven in 2026: Honingh heeft niet één, maar twee redenen om positief te blijven. De eerste is dat veel publieke figuren, zoals de burgemeester van Utrecht, nu sneller anderen aanspreken wanneer ze antidemocratische uitspraken doen. De tweede reden: alle kleine, lokale organisaties die “publieke goederen ook als publiek beschouwen. Het zijn goederen die niet van jou of mij zijn, maar van ons allemaal.”