Drie mythes over eenzaamheid die we moeten ontkrachten

Eenzaamheid komt veel voor, zozeer zelfs dat sommigen geloven dat er een epidemie gaande is. Tegelijkertijd zijn er veel misvattingen over eenzaamheid. Universitair docent bij sociale wetenschappen Luzia Heu is gespecialiseerd in eenzaamheid en lanceerde onlangs een podcast over dit onderwerp.

“Mensen praten veel over eenzaamheid, maar vooral op basis van stereotypen. Mijn podcast Connected by Loneliness heeft als doel om op een toegankelijke manier inzichten te geven over eenzaamheid en uit te leggen wat het is”, zegt ze. “Ik hoop dat mensen zich kunnen vinden in wat ik vertel en dat ze beseffen dat ze niet de enigen zijn met deze ervaringen.”

DUB sprak met Heu over drie wijdverbreide misvattingen over eenzaamheid die ze uitgebreider behandelt in haar podcast.

1. Steeds meer mensen zijn eenzaam

Sinds het verschijnen van de bestseller Bowling Alone uit 2000 tot 's werelds eerste minister van Eenzaamheid, die in 2018 in het Verenigd Koninkrijk werd benoemd, is het niet ongebruikelijk dat eenzaamheid wordt omschreven als een epidemie. Heu vindt echter dat men voorzichtig moet zijn met het gebruik van dat woord in verband met eenzaamheid. “Hoewel eenzaamheid inderdaad een probleem is, gaat het te ver om te zeggen dat er een epidemie heerst”, zegt ze. Hoewel veel mensen denken te weten dat er de afgelopen jaren een enorme toename van eenzaamheid is geweest, is dat volgens de UU-onderzoeker niet te zeggen. “We hebben eigenlijk geen longitudinale gegevens van vóór, laten we zeggen, de jaren 2000.”

Bovendien merkt Heu op dat cijfers over eenzaamheid “altijd onnauwkeurig” zijn. Voor een leek kunnen ze soms zelfs tegenstrijdig lijken. Heu vermeldt in haar podcast bijvoorbeeld dat op de website van de Nederlandse overheid staat dat eenzaamheid een groot probleem is in Nederland, aangezien bijna de helft van de bevolking in 2024 aangaf zich eenzaam te voelen. Tegelijkertijd plaatst data uit 2022 van het onderzoekscentrum van de Europese Commissie Nederland onder de minst eenzame landen in Europa, met slechts 9 tot 10 procent van de bevolking die zich meestal of altijd eenzaam voelt. “Het ene onderzoek gaat over je eenzaam voelen, terwijl het andere gaat over je meestal of altijd eenzaam voelen. Als leek is het gemakkelijk om deze verschillende boodschappen door elkaar te halen.”

Heu legt uit dat eenzaamheid moeilijk te meten is. Onderzoekers moeten vertrouwen op wat mensen zeggen, en sommige mensen zullen hun gevoelens overdrijven, terwijl anderen ze bagatelliseren. De antwoorden kunnen worden beïnvloed door de huidige stemming van de respondenten, selectief geheugen en andere factoren.

Het vergelijken van studies kan ook moeilijk zijn, omdat sommige studies eenzaamheid beoordelen door mensen te vragen hóe eenzaam ze zich voelen, andere door te vragen hoe váák ze zich eenzaam voelen, en weer andere door te vragen hoe láng ze zich al eenzaam voelen. Verschillende vragen kunnen tot verschillende resultaten leiden.

UU-onderzoeker Luzia Heu die onderzoek doet naar eenzaamheid en daar de podcast Connected by Loneliness over is begonnen.

2. Eenzame mensen zijn altijd alleen of hebben geen vrienden

In een van haar podcast-afleveringen zegt Heu dat wanneer overheden en andere instellingen maatregelen nemen om eenzaamheid tegen te gaan, ze meestal gericht zijn op het vergroten van sociale interacties, alsof eenzaamheid wordt veroorzaakt door te veel tijd alleen doorbrengen of door een gebrek aan voldoende sociale contacten.

Mensen die zich eenzaam voelen, brengen echter niet noodzakelijkerwijs veel tijd alleen door of hebben relatief weinig sociale contacten. “Dit zijn risicofactoren voor eenzaamheid, maar ze zijn niet noodzakelijkerwijs met elkaar verbonden”, zegt de onderzoeker in een gesprek met DUB. Eenzaamheid is immers een gevoel dat mensen kunnen hebben, zelfs als ze door anderen omringd zijn.

“Veel mensen voelen zich eenzaam omdat ze zich niet kunnen identificeren met de mensen om hen heen of zich niet begrepen voelen door hen”, legt Heu uit. Het hebben van afstandelijke ouders of gepest worden als kind kan er ook toe leiden dat iemand als volwassene vatbaarder is voor eenzaamheid. Dus ja, je kunt je zelfs met veel vrienden eenzaam voelen.

“Initiatieven om mensen bij elkaar te brengen zijn positief, maar ze lossen niet alles op. One-size-fits-all interventies die mensen aanmoedigen om willekeurige anderen te ontmoeten, kunnen voor sommigen niet alleen ineffectief zijn, maar zelfs averechts werken, waardoor ze zich nog eenzamer gaan voelen”, legt Heu uit. 

“We hebben verschillende interventies nodig. Aangezien eenzaamheid tal van oorzaken heeft, zijn er ook verschillende manieren om het te verminderen of op te lossen.”

3. Ouderen zijn vatbaarder voor eenzaamheid

Mensen gaan ervan uit dat ouderen de meest eenzame bevolkingsgroep zijn. Universiteitsstudenten, met hun kamergenoten en agenda's vol feestjes, zouden nauwelijks eenzaam zijn. Maar, zegt Heu, tieners en jongvolwassenen zijn net zo vatbaar voor eenzaamheid als ouderen. “Dat komt omdat ze gevoeliger zijn voor afwijzing dan andere leeftijdsgroepen en zich meer richten op erbij horen en conformiteit. De uitsluitingsprocessen die vaak op deze leeftijd plaatsvinden, in combinatie met een verhoogde gevoeligheid voor uitsluiting en een gevoel van ‘er niet bij horen’ zijn zeer relevante factoren. Als je een beetje anders bent dan andere mensen, voel je je waarschijnlijk eenzaam.”

Daarbij komt nog dat jongeren vaak verhuizen, ze vaker een relatiebreuk meemaken of op zoek zijn naar een partner. “Het is niet ongebruikelijk dat niet alle jongeren even hechte vriendschappen hebben opgebouwd als andere leeftijdsgroepen, of dat ze nog geen sociale kringen hebben gevonden waarin ze zich meer geaccepteerd en begrepen voelen. Dat kan gewoon even duren”, legt ze uit. Als laatste moeten twintigers veel beslissingen nemen die hun leven veranderen, een proces dat hen ook behoorlijk eenzaam kan maken.

Wat moet je dan doen als je jong bent en je eenzaam voelt? Heu merkt op dat de oplossing vaak meer te maken heeft met innerlijk werk dan met het vergroten van sociale interacties: leren jezelf te vertrouwen, zelfverzekerder worden of leren minder bang te zijn om alleen te zijn, bijvoorbeeld. Het zijn wel zaken die vaak tijd nodig hebben.