Drugsgebruik studenten: hoe groot is het probleem?

Het bericht van RTV Utrecht laat weinig te raden over: in het rioolwater van de stad is vorig jaar meer cocaïne aangetroffen dan in 2024. De concentratie is de hoogste sinds de metingen in 2011 begonnen, blijkt uit jaarlijks onderzoek van het Europees drugsagentschap EUDA.

“Maar het hogere percentage toont niet aan dat het aantal gebruikers is toegenomen”, zegt preventiedeskundige Sarah Graman van Jellinek. “De hoeveelheid metaboliet in het rioolwater is gemeten, dat zijn afbraakstoffen die het lichaam zelf aanmaakt. Het kan dus net zo goed zijn dat de dosering per lijntje is toegenomen of dat mensen die al gebruikten, dat meer zijn gaan doen.”

Volgens de Monitor mentale gezondheid en middelengebruik studenten hbo en wo 2025 van het RIVM en het Trimbos-instituut is het gebruik van de meeste middelen in heel Nederland tussen 2021 en 2025 redelijk stabiel gebleven. Tijdens de coronajaren 2020-2021 steeg het iets en nam daarna tot 2023 weer af. 

Uit de Volksgezondheidsmonitor van de gemeente Utrecht van voorjaar 2024 blijkt dat het gebruik in de Domstad net als in andere studentensteden meer dan anderhalf keer hoger ligt dan het landelijke gemiddelde van 9 procent. Van de Utrechtse jongeren tussen de 16 en 26 jaar heeft 16 procent in de vier weken voorafgaand aan het onderzoek harddrugs gebruikt.

Van de harddrugs zijn xtc en 3- of 4-mmc het populairst samen met de softdrug cannabis. Van de Utrechtse jongvolwassenen gebruikte 19 procent cannabis in de vier weken voor het onderzoek en 8 procent xtc. Het gebruik van 3- of 4-mmc steeg van 3 procent in 2021 naar 8 procent in 2024, terwijl het cocaïnegebruik in diezelfde periode afnam. Jongvolwassenen die samenwonen met leeftijdgenoten, blijken vaker drugs te gebruiken dan anderen.

Wanneer is de laatste keer dat je drugs hebt gebruikt?

De Utrechtse politie heeft studenten niet specifiek in beeld als het om middelengebruik gaat. Volgens woordvoerder Gijs van Nimwegen ligt de prioriteit bij overlastveroorzakers. “Dat er in studentenhuizen of de Woolloomooloo gebruikt wordt, is niet nieuw, maar omdat dat criminologisch gezien geen overlast veroorzaakt, is dit geen prioriteit van de politie.”

Maatschappelijk en individueel gezien kunnen wel problemen ontstaan door drugsgebruik, stellen het Trimbos-instituut en Jellinek die zich bezighouden met middelgebruik en verslaving. Ook studenten zien dat.

Zo sloeg de Utrechtse studentenvereniging UVSV een paar jaar geleden alarm over excessief cocaïnegebruik onder haar leden. Oud-preses Valerie Lhoëst stelde destijds dat cocaïne voor een steeds grotere groep studenten een gewoonte was geworden. Ze wees erop dat er vaker huisfeestjes waren waar minder sociale controle is en de groepsdruk om mee te doen groter wordt. Om die reden richtte zij met enkele anderen in 2021de stichting Waar trek jij de lijn op, dat elk jaar symposia organiseert om studenten bewust te maken van de sociale, persoonlijke en maatschappelijke gevolgen van excessief middelengebruik.

Sophie Smeets zit in het huidige bestuur van de stichting. De student zegt dat het onder de bezoekers van de symposia middelengebruik normaler lijkt te zijn. “De driehonderd studenten in de zaal moeten verschillende vragen beantwoorden. Bij de vraag ‘Wanneer is de laatste keer dat je drugs hebt gebruikt?’ zie je de pijler ‘in de afgelopen twee weken’ enorm groeien.” 

“In steeds meer studentenhuizen heeft iemand wel een zakje op zijn kamer liggen” 

Symposium Waar trek jij de lijn? Foto: Universiteit Utrecht

Onder bepaalde studentengroepen is drugsgebruik normaler geworden, denkt Sophie. Volgens haar heeft een toenemend aantal studenten wel een nummer van een dealer. “Vooral op huisfeestjes en festivals wordt in toenemende mate gebruikt met partydrugs 3-mmc, mdma en xtc als meest gebruikte middelen. Ook cocaïne is populair. In steeds meer studentenhuizen heeft iemand wel een zakje op zijn kamer liggen. Dat wordt dan heel makkelijk op tafel gelegd.”

UU-studenten Lola* en Pien*, die anoniem willen blijven omdat “ons middelengebruik niet iets is wat iedereen hoeft te weten”, herkennen dat beeld. “In mijn omgeving gebruiken ze vooral op festivals”, zegt Lola. “Maar bijvoorbeeld met Koningsdag en Oud & Nieuw ook vaak thuis, op ‘afters’.” Pien merkt vooral hoe vanzelfsprekend het is geworden op festivals: “Ik zie daar weinig mensen die helemaal niks gebruiken. Een van de eerste vragen die je daar krijgt, is: ‘Wat gebruik jij?’” Cocaïne zien deze studenten amper voorbijkomen.

Een niet-representatieve rondvraag aan zo'n veertig ouderejaarsstudenten van met name de UU laat zien dat een meerderheid van de ondervraagden niet of nauwelijks gebruikt. Een paar groepen met wie we contact hadden via hun groepsapp gaf bijna 75 procent aan gemiddeld een keer per maand wat te nemen. Daarvan is ongeveer de helft man en de helft vrouw. “Als het huisfeestjesseizoen weer begint, neemt ook het aantal gebruiksmomenten toe”, zegt een bewoner van studentencomplex IBB. “De drug die verreweg het meest wordt gebruikt is 3-mmc, maar ook xtc en mdma, ketamine, coke en truffels komen regelmatig voorbij.” 

"Met name in bepaalde bubbels als een studentenhuis wordt meer gebruikt"

Sarah Graman van Jellinek ziet daarin het grotere patroon terug: gebruik hangt sterk af van een groep. Ze relativeert het beeld van een studentenpopulatie die massaal is doorgeslagen. “Specifieke studentengroepen uiten soms zorgen, maar laten de uitschieters zien, wat niet representatief is voor alle studenten in Utrecht. Als je de brede groep bekijkt, zie je geen hele grote of gekke verschuivingen. Studenten drinken al jaren vooral veel alcohol en de afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor het gebruik van andere middelen.” 

Ze zegt dat er wel makkelijker over drugsgebruik gepraat wordt en in sommige bubbels zie je vaker of meer gebruik. “Het gaat dan met name om vriendengroepen zoals die in studentenhuizen en de kringen daaromheen.”

Wat ze gebruiken hangt af van wat normaal gevonden wordt in de groep. “Als iemand op een verjaardag een zakje coke uit zijn zak haalt waar voor de rest niemand gebruikt, dan is de reactie ‘dat doe je hier niet’. Op een plek waar het wel normaal gevonden wordt, denkt de ander ‘ik kan het hier ook doen’.”

Dat sluit aan bij een gesprek dat de gemeente Utrecht eind 2023 voerde met tien studenten over hun afwegingen om wel of geen drugs te gebruiken. Daaruit bleek dat drugsgebruik openlijk tussen studenten onderling wordt besproken, zowel offline als online, en dat wie weleens harddrugs gebruikt dat vaak doet in situaties waarin ook anderen gebruiken. 

"Waarom ben jij altijd degene die als laatste het licht uitdoet"

De coronapandemie lijkt een flinke rol te hebben gespeeld in de toename van drugsgebruik onder studenten, zegt Sophie van Waar trek jij de lijn. Uitgaansgelegenheden waren dicht, colleges gingen online, vroeg opstaan hoefde niet en prikkels waren schaars. “Er werden gewoon heel veel huisfeestjes gegeven. En op veel van die huisfeestjes werden drugs gebruikt.” Een beeld dat ook Jellinek herkent.

Van uitgesproken sociale druk is niet altijd sprake, zeggen de studenten, al zal het “vast wel meespelen”, zegt Sophie. “Als we op de symposia met mensen praten, zeggen sommigen dat de eerste keer drugsgebruik eigenlijk een beetje onder druk was.”

Dat gebruik weleens uit de hand loopt, hebben de studenten van nabij gezien. “Een huisgenoot van een vriend van mij, bleek een drugsprobleem te hebben. Hij begon over zaken te liegen. In het studentenhuis hebben ze hem daarover aangesproken”, zegt Sophie.

Ook Lola ziet hoe sommigen gevoelig zijn voor overmatig middelengebruik. “Dan nemen mensen zich voor niet te gebruiken en dan doen ze het toch. Daarna hebben ze dan spijt.”

Het bespreekbaar maken van twijfels over gebruik blijft daarbij lastig, zegt Graman van Jellinek. “Zeker als jouw vrienden het allemaal doen en gebruik voor hen niet problematisch wordt. Dat kan echt een drempel zijn. Dat zie je vooral sterk bij alcohol. Iedereen om je heen drinkt en kan daar blijkbaar best goed mee omgaan, terwijl jij altijd degene bent die als laatste het licht uitdoet.”

"Het overgrote deel van de studenten gaat nooit gebruiken"

Waar trek jij de lijn, Jellinek en Trimbos doen alle drie aan voorlichting. De studenten richten zich op bewustwording, zegt Sophie. “Dat je weet wat je inneemt, dat je de drugs laat testen.” De impact van overmatig middelengebruik probeert de stichting vooral duidelijk te maken via de verhalen van gastsprekers tijdens de symposia en een recent gelanceerde podcastserie. “De boodschap is: wees niet onverschillig en denk na over je keuzes. Heb oog voor de mensen om je heen en durf het gesprek met elkaar aan te gaan. We hebben bijvoorbeeld een moeder die vertelt over haar dochter die ze is verloren door drugs. En wij merken dat als zij komt spreken, studenten heel actief luisteren en het echt tot zich nemen.”

Tijdens de oprichting heeft Jellinek de stichting geholpen met vragen en duiding. Toch werkt het op dit moment niet meer actief samen, zegt Graman. “Fijn dat de stichting een succes is en de aandacht voor het thema is hartstikke goed, maar qua aanpak en inhoud stonden wij er niet helemaal achter. Wij willen mensen niet afschrikken."

Daarnaast kan een collectieve voorlichting over middelengebruik volgens Graman het beeld neerzetten dat het overal genormaliseerd is. “Het overgrote deel van de studenten gaat nooit gebruiken dat kan onterecht het gevoel geven dat gebruik oké is, of dat het nu eenmaal bij het studentenleven hoort.”

Ook het Trimbos waarschuwt dat berichtgeving over middelengebruik niet zonder risico's is: veel publiciteit over drugsgebruik kan het beeld creëren dat iedereen gebruikt, wat normalisering juist in de hand kan werken. 

Trimbos en Jellinek zitten sinds juni in het nieuwe samenwerkingsverband De studententijd van je leven waarin onder meer wordt samengewerkt met de gemeente Utrecht en onderwijs- en studentenorganisaties. 

“De focus ligt op alcoholgebruik”, zegt Graman, “maar we kijken ook naar andere middelen. Het gaat om nieuwe normen en beleid, zoals de norm dat het oké is om een keer niet te drinken en hulp bij vroegsignalering: als ik Pietje bij de borrel wéér aan de coke zie en me zorgen maak, waar kan ik dan terecht en hoe help ik hem het beste?”

*De echte namen van Lola en Pien zijn bekend op de redactie.

Verenigingen: streng beleid, zero tolerance
Studentenverenigingen hanteren op de sociëteit een zero-tolerancebeleid: daar mag alleen gedronken worden, drugsgebruik is niet toegestaan. Leden houden zich hieraan zeggen de studenten. Ook studieverenigingen kennen een strikt beleid. Deze duidelijke regels werken, zegt preventiedeskundige Sarah Graman van Jellinek Utrecht, omdat leden weten waar ze aan toe zijn. Buiten de sociëteit of vereniging, in studentenhuizen, hebben verenigingen minder controle over wat er gebeurt.

Dit verhaal is tot stand gekomen in samenwerking met De Utrechtse Internet Courant DUIC.