Een dorp moet wijken voor energietransitie: voer voor onderzoekers en studenten

Universitair hoofddocent Patrick Witte moet lachen wanneer hem wordt gevraagd of hij inmiddels met alle media-aandacht weet om te gaan. Sinds het nieuws dat Moerdijk mogelijk moet wijken vanwege de strategische locatie van het dorp voor de energietransitie, is de belangstelling voor Witte’s expertise en voor hem zelf fors toegenomen. Met mediaoptredens bij Omroep Brabant, de NOS en het radioprogramma Met het Oog op Morgen is Witte, zo geeft hij toe, inmiddels een stuk mediasavvier dan een half jaar geleden. 

“Het begon met een stuk in een regionale krant,” vertelt Witte. “Daarna is het balletje verder gaan rollen. Ik zoek die aandacht niet actief op. Voor mij was dit allemaal nieuw. Maar ik zag ook wel in dat dit een kans was om mijn onderzoek, waar ik al meer dan tien jaar aan werk, breder te delen. Ik heb daarom om advies gevraagd aan de persvoorlichter van Geowetenschappen en bij collega’s die hier al meer ervaring mee hadden. Waar moet je op letten? Maar ik leer er veel van en het is leuk om mee te maken.”

Patrick Witte. Foto: eigen foto

Moerdijk als onderzoeksveld
Witte doet sinds 2013 onderzoek naar Moerdijk. Voor zijn promotieonderzoek ‘Europese goederencorridors en intermodaal transport’ gebruikte hij het dorp als casus. “Moerdijk had als binnenhaven een belangrijke positie in het intermodale transportnetwerk van de goederencorridor die ik bestudeerde”, legt hij uit. Ook daarna bleef het dorp zijn aandacht trekken.

"De Chemie-Packbrand van 2011 en de daaropvolgende havenontwikkelingsvisie uit 2013 van gemeente, provincie en havenbedrijf zorgden voor een soortgelijke commotie over de toekomst van het dorp als nu. In de ontwikkelingsvisie werd gesteld dat de Rotterdamse haven moest groeien. De brand riep vragen op over de veiligheid van Moerdijk."

Het voortbestaan van Moerdijk was toen een net zo’n lastige kwestie als nu, meent Witte, en is er nooit volledige duidelijkheid gekomen. “Dat maakt Moerdijk voor mij als planoloog een fascinerend onderwerp. Een klein dorp van ongeveer duizend inwoners met een lokaal ruimtelijk belang, tegenover het grotere en machtige algemene landelijke belang. Hoe weeg je belangen op verschillende schaalniveaus? Wat krijgt voorrang? Dat spanningsveld maakt Moerdijk tot een schoolvoorbeeld.”

De geschiedenis herhaalt zich
Dat schoolvoorbeeld komt dan ook regelmatig terug in Witte’s colleges aan studenten Sociale Geografie en Planologie. “Het is een history-repeating-casus. De aanleiding is anders, toen havenontwikkeling, nu energietransitie, maar de kern van de discussie is hetzelfde gebleven. Vraagstukken als ‘not in my backyard’, over gezondheid en veiligheid, bewonersbelang versus landsbelang en kosten versus baten, blijven terugkeren.” 

Witte maakt daarbij gebruik van verschillende voorbeelden, want er zijn meer dorpen als Moerdijk. Doel bij Antwerpen bijvoorbeeld, dat ruimte moest maken voor de haven en nu grotendeels een spookdorp is, en Weiwerd bij Delfzijl, dat verdween zonder dat de beloofde ontwikkeling doorging. 

“In mijn colleges leg ik studenten verschillende scenario’s voor”, vertelt hij. “Ga je uit van het bewonersperspectief of van plan-economische logica? Wat is bijvoorbeeld een redelijke compensatie? Heeft de overheid het recht om bewonersbelangen te overrulen?” 

“Ik gebruik ook beelden van een NOS-registratie van een bewonersbijeenkomst in Moerdijk. De emoties die vrijkomen op die bewonersbijeenkomst zijn heftig, maar ik wil dat mijn studenten dat ook zien. En ervan leren. Over een paar jaar zijn ze adviseur bij het Rijk of een grote consultant. Wat doe je als jij degene bent die dit soort plannen moet toelichten aan mensen die al heel hun leven ergens wonen en misschien niet van plan zijn om te vertrekken? Hoe ga je daarmee om? Ook daar moet je van tevoren over nadenken.”

Uitzicht op Moerdijk. Foto: Shutterstock

De blik naar buiten
Volgens Witte is de betrokkenheid van studenten bij het onderzoeksveld waardevol. Dat sluit aan bij het beleid van de Universiteit Utrecht, die hierop hamert in de vorm van Community Engaged Learning (CEL). CEL is een vorm van onderwijs en onderzoek waarbij studenten, docenten en maatschappelijke partners samenwerken aan gedeelde vraagstukken. Het combineert academische kennis met praktijkervaring. Een mooie ontwikkeling, vindt Witte, “maar wel eentje waarbij voorzichtigheid is geboden als het om gevoelige zaken gaat”.

“Ik heb zelf geen direct contact met de bewoners van Moerdijk, licht hij toe, “maar volg het dorp natuurlijk al een lange tijd. Het risico met CEL is dat bij veel media-aandacht er een run ontstaat op zo’n dorp. Studenten en onderzoekers die denken ‘leuk, hier kan ik ook wel wat mee’. Met alle goede bedoelingen. Maar ik ben zelf terughoudend. CEL moet wederkerig en gelijkwaardig zijn. Prima om bewoners te interviewen, te enquêteren of mee te denken in beleid, maar de host community moet er ook iets aan hebben. Het mag geen proeftuintje worden waar je alleen informatie komt ophalen. Als je jezelf serieus neemt, moet je ook iets komen brengen.” 

Een concreet voorbeeld daarvan is de verkenning van de mogelijkheid om het dorp Moerdijk in zijn geheel te verplaatsen. Een wens die leeft binnen de gemeenschap zelf. “Dan heb je het over een planologisch vraagstuk waar bewoners daadwerkelijk iets aan hebben,” zegt Witte. “Hoe ziet zo’n nieuwe plek eruit? Wat is de toekomstvisie? Hoe zit het plan-economisch in elkaar? Daar kunnen studenten heel mooi aan bijdragen. Dat is productiever en verrijkender dan dat je studenten langs de deur stuurt met een enquête over wat bewoners ergens van vinden.”

Foto: Wikimedia Commons

Discipline-overstijgend
Tot nu toe begeleidde Witte één bachelorstudent, een economisch geograaf, op het onderwerp Moerdijk. Binnenkort komt daar nog een masterstudent Planologie bij. Maar de casus leent zich volgens hem ook uitstekend voor andere disciplines. 

“Ik ben met collega’s van andere faculteiten in gesprek over de ontwikkeling van de polder Rijnenburg in Utrecht, waar we verschillende disciplines willen samenbrengen. Zo kunnen studenten met bijvoorbeeld een archeologische of geografische blik, in verschillende stadia van ontwikkeling, hun expertise erop loslaten. Zoiets zou in Moerdijk ook kunnen. Ik zie mogelijkheden voor bijvoorbeeld REBO-studenten en onderwerpen als individueel zelfbeschikkingsrecht of Europese regelgeving. Elke discipline kijkt anders naar zo’n gebied, en juist die combinatie kan mooie vraagstukken opleveren.”

Glazen bol
Of Moerdijk uiteindelijk verdwijnt, wordt verplaatst of blijft bestaan, zal de toekomst uitwijzen. Eén ding staat volgens Witte vast: het gebied blijft relevant. 

“De meest accurate toekomstvoorspeller is het verleden. En het verleden van Moerdijk laat zien dat dezelfde vragen steeds terugkomen. Wat als er in de toekomst wordt geïnvesteerd in kernenergie bij Borssele? Of als de Deltaprojecten worden uitgebreid? Wat gebeurt er dan met Moerdijk? Voor de bewoners hoop ik op rust en duidelijkheid, maar als casus blijft Moerdijk en omgeving een prachtig roerig gebied.”