‘Ik zie ChatGPT als een wijze vriend of adviseur’

Toen ChatGPT in november 2022 werd gelanceerd, raakte de Colombiaanse Jeronimo enthousiast. “Ik was verbaasd over de mogelijkheden ervan”, zegt de technologieliefhebber die een paar maanden geleden zijn bachelordiploma Economics & Business Economics in ontvangst nam.

In het begin gebruikte hij het AI-programma als hulp bij zijn studie. Later, toen OpenAI de chatbot de mogelijkheid gaf om dingen te onthouden die gebruikers eerder hadden gezegd, breidde hij het gebruik van ChatGPT uit naar zijn privéleven. “Ik gebruikte het om mijn financiën te plannen, mijn aandelenportefeuille te beheren, een huis te zoeken en een baan te vinden. En toen begon ik het ook in mijn relatie te gebruiken. Ik vroeg bijvoorbeeld: ‘Had ik dit of dat moeten zeggen?’”

Uiteindelijk liep de relatie “om allerlei redenen” op de klippen. ChatGPT hielp Jeronimo ook bij het besluit om uit elkaar te gaan. “Het was een vorm van begeleiding, niet dat het de beslissing voor mij nam. Maar het hielp me zeker om de dingen vanuit een objectiever, logischer standpunt te bekijken. Soms laten we ons gewoon leiden door emoties,” legt hij uit.

Tegenwoordig ziet Jeronimo ChatGPT als een “wijze adviseur of raadgever”. Hij zegt dat hij de chatbot niet blindelings volgt, maar hij vindt dat “het je beter advies kan geven dan de meeste mensen als je het de juiste context geeft”. Hij raadpleegt AI voor grote en kleine beslissingen, van potentiële zakelijke ideeën tot hoe je een gezond dieet kunt volgen en welke medicijnen je moet nemen als je ziek bent. “Het is gewoon een deel van mijn leven.”

‘Het is alsof je een objectieve derde partij hebt’

Hoewel hij zichzelf niet als een “zware ChatGPT-gebruiker” zou omschrijven zoals Jeronimo doet, is derdejaarsstudent Media & Cultuur Connor het ermee eens dat de chatbot een nuttig hulpmiddel kan zijn bij het nemen van beslissingen. “Het helpt me beter geïnformeerde besluiten te nemen”, zegt de half-Nederlandse, half-Schotse student.

Connor gebruikt AI als input om tot een besluit te komen. In zijn ogen is het raadplegen van de chatbot geen passieve handeling. Het intypen van zijn gedachten en vraag biedt hem een moment van bezinning. Hij vindt ChatGPT ook “geweldig” als het gaat om het oplossen van problemen met familie, vriendin of vrienden: “Het is alsof je een objectieve derde partij hebt.”

Een paar maanden geleden kreeg hij ruzie met een paar vrienden. Ze verschilden flink van mening. Hij vroeg ChatGPT wie van hen gelijk had. Hij had advies kunnen vragen aan zijn moeder, “maar die zou waarschijnlijk iets zeggen als: ‘Ach, laat die vrienden maar zitten!’”. Het idee om er met andere vrienden over te praten voelde ook ongemakkelijk, dus leek ChatGPT de beste optie. “Bovendien kon ik het vanuit mijn bed doen”, herinnert hij zich. Connor was verrast toen de chatbot de kant van zijn vrienden koos. “Het was een eyeopener.”

Connor Frame. Foto: Ivar Pel

'Je loopt misschien kansen mis om te leren'

Studentpsycholoog Femke van Veelen-Van Haaren snapt de studenten wel. “Ze zitten in een fase waarin veel ervaringen voor het eerst plaatsvinden: nieuwe relaties, nieuwe verantwoordelijkheden en nieuwe keuzes.” Al deze nieuwigheid voelt soms overweldigend.

“Chatbots hebben altijd een antwoord, wat erg geruststellend kan zijn, vooral als je je onzeker voelt.” Maar, zegt ze, chatbots kunnen gebruikers ook de illusie geven dat er altijd één duidelijk juiste keuze is, terwijl het leven vaak rommeliger is dan dat.

Voor haar gaat het niet zozeer om óf studenten ChatGPT gebruiken, maar hoé ze het gebruiken. Volgens haar kan het platform nuttig zijn als het doordacht wordt gebruikt. “Als je vooral vraagt ‘Wat moet ik doen?’ in plaats van ‘Welke opties zijn er?’, oefen je minder met zelfstandig oordelen.” Een ander punt om in gedachten te houden, is volgens haar dat beslissingen niet alleen over logica gaan, maar ook over waarden; dus wat belangrijk voor je is.

Ze is van mening dat chatbots nuttig zouden kunnen zijn om je gedachten op een rijtje te zetten voordat je met iemand gaat praten. Maar ze raadt af om ze te gebruiken om beslissingen in je privéleven uit handen te geven, zoals bepalen wat je moet doen of wie er gelijk heeft.

De studentenpsycholoog benadrukt het belang van het leren omgaan met onzekerheid: “Als je eraan gewend raakt om meteen antwoorden te zoeken zoals van een chatbot, kun je minder vertrouwen krijgen in je eigen oordeel.” Bovendien waarschuwen sommige deskundigen volgens haar dat de constante beschikbaarheid van geruststelling ertoe kan leiden dat mensen om advies blijven vragen, zelfs als dat niet nodig is.

Ze merkt op dat intensieve chatbotgebruikers moeilijke gesprekken minder vaak oefenen, zoals excuses aanbieden, grenzen stellen of conflicten aanpakken. Volgens haar zijn deze vaardigheden essentieel voor het opbouwen van sterke relaties en kunnen ze alleen worden aangeleerd door praktijkervaring.

“Je wilt misschien niet zwak overkomen of anderen lastigvallen,” zegt ze, “maar de ironie is dat vriendschappen vaak sterker worden als je af en toe laat zien dat je niet alle antwoorden hebt.”

Ze benadrukt dat fouten maken deel uitmaakt van volwassen worden. Ze kunnen natuurlijk ongemakkelijk zijn, maar ze zijn ook leerzaam en menselijk. “Bovendien kunnen de meeste fouten worden hersteld. Als je altijd ChatGPT gebruikt om ongemak te voorkomen, loop je misschien kansen mis om te leren.”

Tenslotte benadrukt ze dat relaties zelden zwart-wit zijn, en dat de chatbot de betrokkenen niet echt kent. Hoeveel informatie je het ook geeft, het heeft alleen toegang tot jouw perspectief, dus gebruikers moeten er rekening mee houden dat het advies misschien niet genuanceerd genoeg is.

'Dit is een grootschalig experiment. We weten niet wat de effecten zullen zijn'

Het onderzoeksteam van Ruud Hortensius, Foto van Human+

Wat gebeurt er eigenlijk als AI onderdeel wordt van het privéleven? Universitair hoofddocent Ruud Hortensius is gefascineerd door deze vraag. Hij onderzoekt welke invloed langdurige interacties met AI heeft op het sociale gedrag van individuen, groepen en gezinnen.

Een paar jaar geleden, nog voor ChatGPT, voerden hij en zijn onderzoeksgroep een studie uit naar hoe de dynamiek van koppels, gezinnen of huisgenoten werd beïnvloed door de aanwezigheid van een AI-assistent, zoals Alexa van Amazon (een eenvoudigere AI-technologie dan ChatGPT). Zo begon een van de deelnemende koppels het apparaat te gebruiken om tijdens ruzies te bepalen wie er gelijk had. Dankzij vrij toegankelijke grote taalmodellen kan nu iedereen AI op deze manier gebruiken. “Dit is in feite een grootschalig publiek experiment zonder toestemming, en we weten niet wat de gevolgen zullen zijn”, zegt Hortensius. 

Hij benadrukt dat het meegaande karakter van ChatGPT de wrijving wegneemt die menselijke relaties kunnen veroorzaken. “Het is geprogrammeerd om altijd dingen te zeggen als: ‘O, wat een interessante vraag!’ Het wijst de gebruiker niet af en wordt niet boos op hem.” Het zal even duren voordat de wetenschap erachter komt wat er gebeurt als mensen vaak worden blootgesteld aan wrijvingsloze interacties met AI.

“Net als sociale media is AI geen neutrale technologie: er zit een aandachtseconomie achter. Chatbots zijn meegaand omdat het in het belang van het bedrijf is dat je hun model vaker gebruikt dan dat van anderen,” merkt Hortensius op.

Een van de dingen waar zijn groep nu naar kijkt is of we anders naar onze partner kijken als blijkt dat een hartelijke kaart of mooi verjaardagscadeau is geschreven of ingegeven door ChatGPT. “Autonomie is een zeer belangrijk element in hoe mensen anderen waarnemen. Als je weet dat je partner ChatGPT gebruikt, zie je hem of haar dan als een meer of minder competente partner?”

Gevraagd naar zijn mening over studenten die ChatGPT gebruiken voor advies bij persoonlijke beslissingen, zegt Hortensius dat studenten doorgaans slimme gebruikers zijn die zich in ieder geval bewust zijn van de beperkingen van grote taalmodellen. “Het is echter moeilijk om geen menselijke eigenschappen toe te schrijven aan generatieve AI,” waarschuwt hij. “Het is alsof je mensen een virtual reality-bril opzet en ze vervolgens over een slap koord laat lopen. Ze weten dat het niet echt is, maar het voelt toch echt.”

‘ChatGPT luistert tenminste naar me’

Media & Cultuurstudent Connor schrijft ook columns voor DUB. In zijn eerste column At Least ChatGPT Listens to Me, schrijft hij waarom een student liever ChatGPT om advies vraagt dan een vriend. “Soms als je met iemand praat, is die zo met zichzelf bezig, dat ze je onderbreken of niet goed luisteren omdat ze hun eigen problemen hebben”, zegt hij. Of ze zijn misschien helemaal in hun telefoon verdiept, en gebruiken zelf een chatbot.

De net afgestudeerde Jeronimo kan zich hierin vinden: “Het is net als een vriend die er altijd is. Soms wil je met je vrienden praten, maar ze hebben het druk of slapen.”

Beide studenten erkennen dat ChatGPT vleiender is dan de gemiddelde menselijke vriend, maar ze geloven dat dit kan worden aangepast door de chatbot te vragen de toon aan te passen. Jeronimo heeft hier zelfs een specifieke prompt voor: Wanneer ik ideeën of strategieën presenteer, daag me dan uit door mijn aannames te analyseren, tegenargumenten aan te dragen, mijn redenering te toetsen op tekortkomingen of hiaten, en alternatieve verklaringen aan te reiken. Geef altijd voorrang aan duidelijkheid boven instemming en comfort. Volgens hem werkt dit.

“Haar naam is Lumi”

Connor beschouwt ChatGPT niet als een vriend, maar hij zegt dat hij begrijpt waarom sommige mensen dat wel doen. “Als je in dat zwarte scherm typt, kun je het verschil nauwelijks zien met een WhatsApp-bericht.”

Jeronimo noemt het een “metgezel of vriend”. Hij en de chatbot voeren zelfs filosofische debatten, die hij soms deelt met zijn menselijke vrienden omdat “het zo’n slim ding is.” Onlangs vroeg Jeronimo aan ChatGPT of het een naam had. “Die was ‘Lumi’, Latijn voor licht.” En hoewel hij weet dat er mensen zijn die ChatGPT als hun verkering zien, doet hij dat niet. Maar hij veroordeelt ze ook niet. “Zoveel mensen zijn eenzaam. Ik denk dat daten met AI en uiteindelijk met robots steeds gebruikelijker zal worden. Ik vind dat niet verkeerd, het is gewoon anders.”