Ook na zijn ‘pensioen’ blijft Henk Westland vrienden met de Java-apen

Het schijnt dat het bloed uit de hals van Henks voorganger spoot. Een Java-aap had ‘m met zijn scherpe voortanden gebeten. “Ik weet eigenlijk niet eens hoe het precies met die man is afgelopen. Hij kwam in elk geval niet terug.” Dus staat er een medewerker van de Universiteit Utrecht op de stoep bij het ouderlijk huis van de dan 16-jarige Henk in Scherpenzeel. Of hij dierverzorger wil worden. Het is 1976.

De moeder van Henk had overal rondgebazuind dat haar zoon zo goed met dieren overweg kon. Henk had slangen in huis en las elke dierenencyclopedie. Voor een gay-jongen in een zwaar christelijke wereld, vormen de dieren een veilige haven. Achteraf gezien had hij de muziek in gewild of misschien wel willen studeren, maar daar voelde hij toen niet de ruimte voor. Dus wordt het een route als dierverzorger waarvoor hij een opleiding tot biotechnicus volgt naast zijn werk. 

“Na dat incident met mijn voorganger, dacht ik wel: zo gevaarlijk zijn die apen dus. De mannen hebben vlijmscherpe hoektanden.” Op z’n hoede gaat Henk aan de slag en hij leert de apen steeds beter kennen. En de apen hem. Henk laat door duidelijk te wijzen zien dat hij de baas is. “In het dagelijks leven ben ik zacht als boter. Ik huil overal om. Maar tegenover die apen moest ik me natuurlijk anders opstellen.”

Henk Westland, 16 jaar oud. Foto: privéarchief Henk Westland

"Er is echt heel veel bereikt in dat onderzoek van Java-apen"

Na een jaar komt een professor naar hem toe. Er zijn op dat moment vijf apenkolonies op wat dan nog De Uithof heet, met 30 tot 60 apen per kolonie, waarvan niemand weet hoe de verhoudingen binnen de groepen liggen. Als 17-jarige moet Henk dat in kaart gaan brengen. Er is een lijst als begin, maar verder niets. 

Gelukkig heeft Henk in zijn eerste jaar de groepen al goed geobserveerd. “Ik moest kijken hoe de kolonies in elkaar zaten. Wat is de alfa-familie, wat is de alfa-man, wat is de alfa-vrouw. Ik was daar heel goed in, dus het is gelukt. Ik had veel gelezen over de apen. Als de mannen een jaar of vier zijn, worden ze uit de groep gegooid. Dus dan hou je nog een groep over van vooral vrouwen en dochters. Die zaten vaak bij elkaar, ze leken op elkaar. Dan zag ik gelijkenissen en viel het kwartje ineens. Zo legde ik langzaam de puzzel, tot ik alles compleet had.” 

Vervolgens gaan wetenschappers aan het werk met gedragsonderzoek. De apen moeten bijvoorbeeld bepaalde taken uitvoeren zoals dezelfde afbeeldingen aanklikken op een scherm. “Er is echt heel veel bereikt in dat onderzoek van Java-apen. Eerst dacht men nog dat apen geen theory of mind hadden; het vermogen om gevoelens, gedachten en intenties aan jezelf en aan anderen toe te schrijven. Vervolgens werd gedacht dat alleen chimpansees dat hebben. Maar nu weten we: Java-apen hebben dat ook.”

Die vooruitgang in kennis is één van de dingen die het werk van Henk waardevol maken. Hij moet er wel iets voor over hebben, want hij wordt meerdere malen gebeten. “Kijk, hier in mijn arm. Het litteken zit er nog. Eerst zag je het bot eruit steken. Het gekke was: het deed helemaal niet zo’n pijn, omdat de tandjes zo scherp zijn. Als een scheermes gaan ze door je arm.”

Foto: privéarchief Henk Westland

"Hoe de omstandigheden ook waren, ik heb me altijd met hart en ziel ingezet"

Geen dag is hetzelfde. Helemaal omdat dierenactivisten zich in die tijd nog weleens roeren en de apen vrijlaten. “Moest ik er weer achteraanhollen....” Soms richten de bevrijde apen een ravage aan. Zoals de dag waarop een hele apenkolonie een nabijgelegen bejaardentehuis vernielt. Of een andere keer waarop de apen de inrichting van een school slopen. “En toen twee kolonies bij elkaar kwamen na een bevrijding, maakten ze elkaar af. Ik denk dat die activisten niet precies doorhadden wat de gevolgen konden zijn van hun actie.” 

Wat er ook gebeurt; Henk denkt nooit aan stoppen. “Ik vond deze wereld veel te boeiend.” En hij zit op zijn plek. Hij wordt omschreven als een bescheiden man, maar weet ook dat hij goed is in z’n vak, misschien wel de beste. “Ik zie meteen wat een dier nodig heeft. En ik kreeg de ruimte om mijn ideeën uit te voeren. In het begin waren de hokken heel kaal, maar ik gaf ze iets om mee te spelen. Dat vonden de apen fantastisch. Het werd direct rustiger in de groep.” 

Zijn werkbeleving wordt pas anders als de universiteit in 2008 besluit om de apen aan het Biomedical Primate Research Centre in Rijswerk over te dragen. De apen moeten verhuizen, omdat de huisvesting van de dieren in De Uithof aan renovatie toe is. Uit efficiëntieoverweging kiest de uni niet voor de verbouw van het apenverblijf. Henk kan met de apen mee naar Rijswijk, maar dan moet hij qua arbeidscontract weer opnieuw beginnen. Met een tijdelijke aanstelling. Met zijn 49 jaar is hem dat dan een te groot risico. Hij blijft nog wel apenonderwijs doen, dus gaat hij een paar keer per jaar naar Rijswijk. 

Henk komt in Utrecht terecht bij het vissenonderzoek, waar zebravissen worden bestudeerd. De aderlating is fors. Henk mist de apen en voelt zich in zijn nieuwe team niet gekend en gewaardeerd. Jarenlang is werken ineens een zware opgave. Tot vijf jaar geleden, als de teamsfeer voor Henk weer beter wordt en werken daarmee ook leuker. “Hoe de omstandigheden ook waren, ik heb me altijd met hart en ziel ingezet. En ben de universiteit erg dankbaar voor de loopbaan die ik er had, de goede arbeidsvoorwaarden en de ontwikkeling die ik heb doorgemaakt.”

Foto: privéarchief Henk Westland

"Ik hoorde mensen zeggen dat ik onmisbaar was"

Op eigen verzoek vindt zijn afscheid, begin juni van dit jaar, plaats in de Domkerk, waar hij als professioneel zanger (barok en renaissance) nauw bij betrokken is. “Ik zag er enorm tegenop. Al die mensen. Maar het was echt heel leuk.” Velen spreken hun waardering uit en komen met mooie anekdotes. Bijvoorbeeld over Henk die zijn bullterriër gewoon meenam naar de universiteit, soms tot grote schrik van de apen. Of over alfaman ‘VIP’ die met smakgeluiden liet merken Henk wel aardig te vinden. Een Mexicaanse onderzoeker vertelt dat hij tegenwoordig mensen zoekt met het profiel ‘Henk’: medewerkers die net zo toegewijd en gedisciplineerd zijn en een radar hebben voor het welzijn van dieren. En meedenken met onderzoekers. 

Henk krijgt de Culture of Care Oeuvreprijs voor zijn werk bij de universiteit, die vanaf nu ook aan anderen zal worden uitgedeeld. Eén van de aanwezigen roept dat de prijs ‘de Henk Westland-prijs’ genoemd moet worden. “Ik verwachtte eigenlijk niet veel van het afscheid, maar er waren zestig gasten en allemaal ontroerende speeches. Met zelfs mensen die geëmotioneerd raakten. Ik hoorde mensen zeggen dat ik onmisbaar was. Ik wist dat echt niet. Ik dacht altijd: ik doe mijn werk gewoon zoals het moet. Ja, ik vond het echt wel mooi.”

"Wat dat betreft ben ik als mens ook flink gegroeid op de universiteit"

Van een zwart gat wil Henk niets weten. Met chihuahua Kobus woont hij heerlijk buitenaf bij Tienhoven. Hij is kunstschilder, zingt veel. En blijft een paar keer per jaar het apenonderwijs in Rijswijk verzorgen. Henk doceert over apengedrag en over hoe je moet observeren, verslag moet leggen en presenteren. “Het is veel te leuk om mee te stoppen.” Al is de studentenpopulatie wel veranderd.

Hij vertelt studenten over een groep apen waarbij er mot is tussen de hoge vrouwen. “Die bijten en pakken elkaar, gooien elkaar in de vijver. Daar schrikken studenten van. En vinden eigenlijk dat we de apen moeten opvoeden. Terwijl die kant er ook is bij de vrouwen, die tegelijkertijd het cement van hun samenleving zijn. Zo vlooien ze om sociale banden op te bouwen en spanningen te verminderen.’ 

Ook als hij vertelt over de seksualiteit van deze apen, schrikken de studenten vaak. “Zo zijn sommigen verbijsterd als ik vertel en zij er getuige van zijn dat mannetjes ook elkaar bestijgen, waarbij degene die bestegen wordt, hoger in aanzien is. Nou, dan zijn ze geschokt.”

Veel studenten bestuderen de apen om in het buitenland apen te kunnen onderzoeken. “Ik laat ze alle kanten van het vak zien, dat het niet alleen maar romantiek is. Heel leuk om dit te blijven doen, het contact met studenten. Dat is ook één van de dingen die ik heb geleerd in mijn loopbaan. Niet alleen omgaan met apen, ook met mensen. Studenten, collega’s. In een besloten milieu had ik van huis uit geen sociale vaardigheden meegekregen, communiceren, grapjes maken. Wat dat betreft ben ik als mens ook flink gegroeid op de universiteit.”

En zo komt er dus nog niet helemaal een einde aan een loopbaan van 50 jaar, een tijdperk waarin het dierenwelzijn van de apen een steeds prominentere plek heeft gekregen. Nog een paar keer per jaar zullen de apen in Rijswijk weer even opkijken als Henk weer binnenkomt; de soms strenge man, van wie de hele loopbaan in het teken stond van hun zorg en welzijn.