UU-hoogleraar Giovanna Fossati stemt mee voor de Oscars

Wanneer hoogleraar en Oscar-stemmer Giovanna Fossati Point Break noemt als een van haar favoriete films aller tijden, voelt dat als de kers op een toch al bijzonder leuk gesprek. De film met Patrick Swayze en Keanu Reeves in de hoofdrollen heeft ook een speciaal plekje in mijn hart. De eerste keer dat ik hem zag, was ik meteen verkocht. 

Ik spreek Fossati op de dag voordat ze haar stem voor de Oscars moet insturen. Tussendoor staat nog een bezoek aan het Eye Filmmuseum op de agenda. Jarenlang werkte ze daar als hoofdconservator en directeur Collectie en Kennisdeling. 

Eind 2024 verruilde ze Eye en de Universiteit van Amsterdam voor een nieuwe uitdaging: een hoogleraarschap Media-erfgoed, Technologie & Cultuur aan de Universiteit Utrecht. “Ik had het erg naar mijn zin in Amsterdam”, zegt ze. “Maar ik hou ook van nieuwe uitdagingen.” 

'In die overvolle bioscoop in Milaan begon mijn liefde voor film'

Fossati groeide op in een gezin van cinefielen. Haar ouders keken zowel naar kunstzinnige films als naar grote blockbusters, waardoor haar filmopvoeding breed was. 

Een van haar eerste filmherinneringen is Star Wars. “Ik zie mezelf nog zitten op de grond in een overvolle bioscoopzaal in Milaan. Ik was zeven jaar oud. Dat was het begin van mijn liefde voor film. Film opende compleet nieuwe universums.”

Sciencefiction bleef een van haar favoriete genres. Daarnaast heeft ze een zwak voor zombie- en vampierfilms, verhalen met een vaak apocalyptisch wereldbeeld. “Die films kunnen heel donker zijn, maar soms ook verrassend positief. Ze laten zien dat er altijd meer mogelijkheden zijn dan de wereld die je direct om je heen waarneemt.”

‘In de filmzaal kan ik de wetenschapper in me gelukkig ook uitzetten’ 

Begin jaren negentig besloot Fossati om filmwetenschap te gaan studeren aan de Universiteit van Bologna. Even vreesde ze dat het analyseren van films haar kijkplezier zou verpesten. “Gelukkig is dat nooit gebeurd”, zegt ze. “Tot op de dag van vandaag kan ik nog gewoon genieten van een film. Ik vind het zelfs heerlijk om naar de bioscoop te gaan puur als toeschouwer en niet als wetenschapper. Dat kan ik echt uitzetten.”

Het onderzoek van Fossati richt zich op film- en media-erfgoed. Al meer dan twintig jaar werkt ze aan het behoud, restaureren en toegankelijk maken van films. Daarnaast houdt ze zich bezig met niet-westerse cinema en films die reflecteren op film zelf, zoals Hugo van Martin Scorsese, die in 2012 vijf Oscars won. Voor die film werd onder meer archiefmateriaal uit het Eye Filmmuseum gebruikt.

Foto: Claudy op den Kamp

“Conservering van film is essentieel”, legt Fossati uit. “Maar bij het brede publiek leeft dat niet. Ook filmmakers denken er nauwelijks over na. Sinds de jaren negentig tonen filmstudio’s meer interesse in hun archieven, maar de aandacht gaat nog steeds vooral naar grote titels. Ik probeer daarom bij de grote studio’s en ook bij de Academy of Motion Picture Arts and Sciences aandacht te vragen voor filmconservering.” 

En zo kon het gebeuren dat diezelfde Academy Fossati vroeg om lid te worden, en daarmee mede te bepalen wie een Oscar wint.

De eervolle uitnodiging kwam in 2021. Fossati had toen al jaren contacten in Hollywood. Bovendien schreef niemand minder dan Martin Scorsese het voorwoord van haar boek Fantasia of Color in Early Cinema. 

Zie hieronder een filmische impressie van dat boek:

Toch moest ook zij officieel worden voorgedragen door twee leden van de Academy. “Op een dag kreeg ik een e-mail van collega’s met de vraag of zij mij mochten voordragen. Dat was eigenlijk best onverwacht”, lacht ze.

Na een beoordelingsprocedure werd Fossati toegelaten tot de Academy, die inmiddels zo’n tienduizend leden telt. Het lidmaatschap is levenslang. Daardoor hebben relatief veel oudere, vooral witte Amerikaanse mannen lange tijd veel invloed gehad op de Oscars. 

“De laatste jaren wordt het ledenbestand steeds diverser in nationaliteit, leeftijd en professionele en culturele achtergrond”, ziet Fossati. “En dat werkt door in de keuzes die worden gemaakt. Mooie voorbeelden dit jaar zijn de films O Agente Secreto, een persoonlijke favoriet van mij, en Sinners.”

‘Éen scéne kan genoeg zijn om een film onvergetelijk te maken’  

Stemmen voor de Oscars betekent in de praktijk vooral: veel films kijken. De Academy verdeelt de inzendingen daarom over verschillende kijkgroepen, zodat elke film door een minimumaantal leden wordt beoordeeld. De verkiezing zelf bestaat uit twee stemrondes. In de eerste ronde stemmen leden binnen een aantal categorieën voor de nominaties. Daarna stemmen alle leden in alle categorieën voor de uiteindelijke winnaars. 

Fossati kijkt daarnaast zelf nog extra films die haar nieuwsgierig maken. “Door de Oscars ontdek ik films uit landen en regio’s waar ik anders minder snel mee in aanraking kom. Het zijn niet altijd de ‘usual suspects’ die al prijzen wonnen in Cannes of Venetië. Soms zijn het relatief obscure films die het grote publiek nooit bereiken. Voor mij als onderzoeker en docent is dat interessant. Ik werk veel met een mondiale benadering van film en filmerfgoed. Voor mij is film bovendien teamwork en dan kan soms één scène al genoeg zijn om hem onvergetelijk te maken.” 

‘Lopend naar het theater? Dat kon echt niet’

In haar colleges gebruikt Fossati de Oscars regelmatig als ingang om studenten te betrekken. Het helpt dan ook dat ze zelf al eens bij de uitreiking aanwezig was. “In 2024 werd ik ingeloot voor een ticket. Aanvankelijk twijfelde ik, maar mijn zeventienjarige dochter zei: mam, dit moet je doen.”

Dus gingen ze samen. Het werd een bijzondere ervaring. “Door mijn werk kende ik al best wat mensen. Daardoor voelde het vertrouwder dan ik had verwacht. En het is heel leuk om samen met je dochter over de rode loper te lopen, in dezelfde zaal te zitten als Emma Stone, of op het toilet je handen te wassen naast Sissy Spacek.”

Giovanna Fossati met dochter Foto: privéarchief Giovanna Fossati

Tegelijkertijd ziet Fossati ook de absurditeit van het evenement. “We hadden een hotel vlak bij het Dolby Theater geboekt, omdat ik er gewoon naartoe wilde lopen. Maar toen ik dat meldde bij de Academy, zeiden ze: ‘Lopend? Maar dat kan echt niet!’ Iedereen moest per auto arriveren. Uiteindelijk werden we met een golfkarretje opgehaald om driehonderd meter af te leggen. Mijn dochter en ik achterop, terwijl mensen langs de kant naar ons stonden te kijken alsof we belangrijke gasten waren.”

Dit jaar blijft Fossati thuis tijdens de ceremonie. Het stemmen voor de Oscars is bijzonder, maar uiteindelijk gaat het haar er vooral om unieke films te ontdekken en te bewaren. “Welke film heeft mij het meest geraakt en waarvan wil ik dat, net als ik bij Point Break, de komende generaties ook denken: deze wil ik nog zeker twintig keer zien?”

Strange Days (1995) is veel minder bekend en niet te vinden op streamingplatforms. De film speelt rond de millenniumwisseling en heeft een dystopische sfeer. In mijn ogen is het een ondergewaardeerde film.

Kijk de trailer:

Tot slot Nomadland (2020) van Chloé Zhao. Dit is een van de weinige films uit mijn lijst die meerdere Oscars heeft gewonnen. Het is een fictiefilm met een sterk documentair karakter en laat het leven zien van mensen die vaak buiten beeld blijven.”

Kijk de trailer: