Van Jasje-dasje naar spijkerbroek en weer terug

Wat doe je als de studievereniging 100 jaar wordt? Dan vier je dat. En als dit de studievereniging van geschiedenisstudenten betreft dan schrijf je ook een geschiedenis. En je noemt dat boek: De Utrechtse Historische Studentenkring (1926-2026). Een eeuw verenigd door Geschiedenis.

Coöperatie docent-student
Het idee voor het boek kwam van Mette Bruinsma, docent cultuurgeschiedenis. Eind 2023 realiseerde ze zich dat de UHSK in 2026 honderd jaar zou worden. Ze benaderde de UHSK en studenten. En ook collega-docent internationale betrekkingen Jorrit Steehouder, en hoogleraar sociaaleconomische geschiedenis Elise van Nederveen Meerkerk.

De auteurs. Van links naar rechts: Elise van Nederveen Meerkerk, Mette Bruinsma en Jorrit Steehouder. Foto: Paul van der Lugt

Wat volgde was een coproductie van docenten, studenten en ook alumni die samen hun geschiedenis tot leven wekten – iets wat dus niet gemakkelijk bleek vanwege de incomplete archieven. De docenten leidden het onderzoek en schreven de dragende hoofdstukken. De studenten assisteerden bij het doen van archiefonderzoek en het afnemen van interviews, en maakten een eerste selectie van het beeldmateriaal. Ook schreven zij enkele columns in het boek.

“Super leuk en interessant om in samenwerking met docenten te leren hoe academisch onderzoek werkt”, aldus cultuurgeschiedenisstudent Zita Zwart die als stagiaire meewerkte aan het project. 

Spiegel van de tijd
In een historische stijlkamer aan de Drift vertellen de onderzoekers dat ze zich gedurende het schrijfproces steeds meer realiseerden hoe betekenisvol studieverenigingen als de UHSK zijn voor de universiteit. Hoe vormend voor studenten, en hoezeer een studievereniging een spiegel is van de tijd.

Protesteren tegen het nieuwe financieringssysteem van staatssecretaris Klein (PvdA), 1976. Studiefinanciering en collegegeld zijn een  heet hangijzer en hebben tussen de jaren 1960 en 2026 al veelvuldig tot studentenprotesten geleid. Foto: Peter van den Besselaar, DUB-archief 

Vele gezichten
De UHSK kende vele gezichten. In zijn oprichtingsjaar 1926 koos de kring ervoor zich niet aan te sluiten bij het Utrechtsch Studenten Corps, waar veel studenten lid van waren. Tijdens een stemming besloten de geschiedenisstudenten hiertoe, omdat hun vereniging toegankelijk wilde zijn voor alle geschiedenisstudenten; ook voor degenen die geen lid waren van het corps.

Achtste lustrum van de UHSK in 1966. Jongemannen droegen tot eind jaren 1960 steevast een donker pak op UHSK-bijeenkomsten. Fotograaf onbekend, Collectie UHSK

In de twee decennia voor de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde de kring zich tot een actieve studievereniging die lezingen, excursies en feesten organiseerde. Het was een kleine en hechte vereniging waar al vroeg vrouwen beter vertegenwoordigd waren dan bij andere studies; een club waar niet de zoontjes van de elites die rechten of medicijnen studeerden, maar waar hogere middenklasse-kinderen de toon zetten.

De UHSK werd al snel tot een centrale speler binnen de geschiedenisstudieverenigingen in Nederland en België. Vanuit Utrecht organiseerden ze gezamenlijk jaarlijkse congressen, waar ook toonaangevende historici als de internationaal vermaarde Groninger Johan Huizinga en de Utrechter Pieter Geyl spraken.

Lustrumdiner van 1941. Al in de eerste jaren van de UHSK is de vereniging een gemengd gezelschap, waar ook veel vrouwelijke studenten hun plek opeisen. Fotograaf onbekend, collectie UHSK

Arbeitseinsatz
De Duitse bezetting fnuikte het verenigingsleven. De overgrote meerderheid van de studenten weigerde de loyaliteitsverklaring met de Duitse bezetter te tekenen, een kleine minderheid deed dit wel. Van de weigeraars moesten mannelijke studenten onderduiken om aan de Arbeitseinsatz te ontkomen, maar velen lukte dit niet. Aan het einde van de oorlog kende de UHSK hierdoor vooral nog vrouwelijke leden.

Daarmee was de eens zo hechte gemeenschap uit elkaar geslagen en de contacten met andere verenigingen moesten worden hersteld. Dit werd ernstig bemoeilijkt doordat het UHSK-archief en daarmee alle correspondentieadressen verloren waren gegaan bij de slag om Arnhem. Dat het archief zich buiten Utrecht bevond was niet vreemd, omdat (een deel van) het archief vaak bij de secretaris van de vereniging thuis was ondergebracht.

Miss UHSK: Marietje van Winter
Eén gezicht dat vanaf de jaren vijftig tot aan vandaag niet meer verdween, was dat van Marietje van Winter, later professor Van Winter, historicus gespecialiseerd in Middeleeuwse Geschiedenis. Als “assistent” (promovenda) organiseerde ze excursies in binnen- en buitenland waarbij “kaas, karnemelk en komkommer” bij de lunch werd geserveerd. Later als hoogleraar leerde ze studenten om middeleeuws te koken.

Van Winter herinnert zich de geschiedenis van de UHSK scherper dan dat de leden zelf dit deden, ontdekten de schrijvers van het boek. Zo kon het gebeuren dat ze niet één maar twee keer tot erelid werd benoemd. Zij wist dat, maar vond het wel grappig om het nog een keer mee te maken. Het jubileumboek zal 14 maart worden overhandigd aan deze vrouw die maar twee jaar jonger is dan de honderdjarige UHSK zelf.

Professor Marietje van Winter bij een Middeleeuws kooksessie. Fotograaf onbekend. Foto: DUB-archief 

Was de UHSK in de jaren 50 en 60 vooral een vereniging waarin decorum een rol speelde, in de jaren 70 veranderde dit radicaal. De UHSK ging zich bemoeien met het onderwijs, vond dat dit meer in dienst van de samenleving diende te staan. Ook demonstreerden UHSK’ers tegen de oorlog in Vietnam en toonden ze zich begaan met de minderbedeelden in de samenleving. 

“Geen 1000 piek voor de Navokliek”, 1972. Voor het Academiegebouw op het Domplein lopen de gemoederen hoog op tijdens de demonstratie tegen de verhoging van het collegegeld. Foto: Jac P. Stolp, DUB-archief 

Vrouwengeschiedenis
Eind jaren 70, begin jaren 80, ontstond binnen de kring een beweging van vrouwen die zich inzetten voor de studie van de vrouwengeschiedenis. Ze deden onderzoek, ze stelden een eigen cursus samen, ze hadden een tijdschrift DinaMiek en uiteindelijk zouden velen die actief waren rondom vrouwengeschiedenis er later ook iets mee gaan doen in hun werk. Studentonderzoeker Zwart, die de actieve UHSK’ers van destijds interviewde: “Dat studenten zo proactief waren in het opzetten van nieuwe cursussen en onderwijs, vond ik heel indrukwekkend. Dat zul je nu niet meer snel meemaken.”

Student-vrijwilligers op de Manifestatie Vrouwengeschiedenis, 1978. Vele vrijwilligers, uit Utrecht en van daarbuiten, droegen bij aan de organisatie van het programma. Foto: Privéarchief Adrianne Derckse

Balans en Perspectief
De schrijvers van het eeuwboek tonen zich ook verbaasd over de enorme energie die eind jaren 80 door studenten in twee wetenschappelijke congressen werd gestoken: Balans en Perspectief en Balans en Perspectief van de Nederlandse Cultuurgeschiedenis. Deze werden volledig georganiseerd door studenten, ondersteund door docenten.

De studenten werkten er anderhalf jaar aan en kregen er studiepunten voor. Een dergelijke ruimte voor studenten is volgens hen in deze tijd zo goed als ondenkbaar. “Iedereen moet nu snel en effectief door het curriculum worden geloodst. Studenten hebben ook vaker dan vroeger een baantje naast hun studie”, aldus auteur Mette Bruinsma.

Roze wandeling door Utrecht, 2022. Deze stadswandeling, georganiseerd door de UHSK, leidde studenten langs LHBTQIA+ mijlpalen | Fotograaf onbekend | Website UHSK

Feestgeld voor de Stakingskas
Gevraagd naar de periode die zij het meest tot de verbeelding vindt spreken, antwoordt auteur Elise van Nederveen Meerkerk dat dit voor haar de “linkse en activistische jaren zeventig” zijn, waarin de studenten hun jasjes en dasje afwierpen en tot afschuw van Marietje van Winter in gescheurde spijkerbroeken rondliepen. “Ik wist dat ze maatschappelijk geëngageerd waren, maar vond het verrassend dat ze ook hun eigen werkcolleges gingen vormgeven en leiden.” Steehouder vertelt een anekdote die de sfeer van destijds schetst. Toen de studenten een succesvol feest hadden georganiseerd, waarbij een behoorlijke winst was geboekt, besloten ze dit geld te storten in de stakingskas. Studenten voerden in de jaren 1970 actie voor meer leslokalen die nodig waren omdat het aantal studenten destijds fors groeide.

Komité Heen en Weer, 1976. Derdejaars geschiedenisstudenten voeren een ludieke actie om de reiskosten die zij voor archiefreizen moeten maken voor een verplicht vak, terug te krijgen van de universiteit | Fotograaf onbekend | DUB-archief 

Er werd mogelijk ook nog iets anders gestort in die roerige jaren 70. Er gaan verhalen rond dat de marxistische UHSK’ers in de jaren 70 een deel van het archief in de gracht donderden, zo vertelt studentonderzoeker Zita Zwart: “Als dat klopt, toch iets wat je mag beschouwen als een doodzonde voor historici.”

Ontideologisering 
De tweede helft van de jaren 80 en de jaren 90 kenmerkten zich door grote activiteit op het gebied van feesten: elke maand een geschiedenisfeest in de Catacomben, een werfkelders aan de Oudegracht. Studenten trokken er ook weer meer op uit naar het buitenland. Ze maakten diverse tijdschriften waaronder Aanzet, Quark en het eerdergenoemde DinaMiek. Voor vele studenten bleken de ervaringen tijdens het organiseren van activiteiten voor de UHSK richtinggevend in hun leven. Degenen die in de jaren tachtig vanuit de UHSK vrouwengeschiedenis op de kaart zetten, zijn daar nog steeds ontzettend trots op, zo vertellen ze in het boek.

De jaren 80 waren ook de jaren van de ontideologisering. De UHSK werd weer een kring voor iedereen, een vereniging die politiek neutraal probeerde te zijn. Iets wat ook de studenten van nu nadrukkelijk willen volhouden. Vanaf de tweede helft van de jaren 90 keerde het decorum van vlak voor en na de oorlog eveneens terug: jasje en dasje zijn weer aangetrokken, zo zag Marietje van Winter goedkeurend.

Biercantus, 2013. Vanaf de jaren 2010 nam de UHSK elementen van een meer corporale verenigingscultuur over, zoals de jaarlijkse biercantus, en een bestuur in ‘jasje-dasje’-kledij. Fotograaf onbekend | Facebook UHSK

Het bestuur heeft tegenwoordig zelfs een compleet eigen bestuurskostuum: voor heren en dames blauwe pantalons, blauwe blazers met daarover een sjerp met penning, en een wit overhemd. De dames dragen zwarte schoenen met lage hakken en de heren bruine schoenen. Student Zwart: “Het is weer meer een corporale studievereniging, niet te vergelijken met de marxistische vakbond die ze vijftig jaar geleden wilden zijn.” Het logo is tegenwoordig een afbeelding van Pegasus, het gevleugelde paard uit de Griekse mythologie. Dit beeldmerk werd midden jaren negentig ingevoerd. 

Het activisme van de jaren 70 is inmiddels helemaal verdwenen, schrijven de auteurs. Waar de studenten van de UHSK destijds zowel departement en faculteit aanzetten tot veranderingen in het onderwijs, lukte het de docenten in 2025 nog maar met moeite om de studenten mee te krijgen in een protest tegen de bezuinigingen bij Geesteswetenschappen.

Het UHSK-bestuur van het centenniumjaar, 2025-2026 | Foto: Broddi Gautason | Collectie UHSK

Pareltjes onder druk
Maar de UHSK is met 1700 leden, twintig commissies, en achthonderd alumni nog immer een bloeiende vereniging. Een kring met een geschiedenis die de universiteit veel te leren heeft, zo stellen de auteurs van het jubileumboek. Studieverenigingen als deze, meent Jorrit Steehouder, “zijn pareltjes voor de universiteit”. “En ze hebben een emancipatoire werking voor studenten. Die kunnen er samenkomen en oefenen voor de wereld na de studie.”

Dansen op de UHSK-kamer, 2002. De UHSK-kamer in de vroege jaren 1990 en 2000 was gevestigd aan de Kromme Nieuwegracht 66, waar nog volop gerookt werd | Fotograaf onbekend | Collectie UHSK

Steehouder maakt zich wel zorgen over de groeiende prestatiedruk die de ruimte voor actief bijdragen aan studieverenigingen beperkt. Minstens zo problematisch is volgens de auteurs dat studieverenigingen steeds vaker fysiek zijn gescheiden van de docenten. “De UHSK-kamer op het instituut is niet meer. De studenten zijn sinds 2013 op een andere plek ondergebracht dan de docenten. Door de toegenomen beveiliging van de gebouwen is het contact tussen studenten en docenten nog verder afgenomen”, aldus de drie auteurs. “De kruisbestuiving die zo kenmerkend was voor deze studievereniging wordt zeldzamer.”

Studenten halen verhaal bij Ad van Kooyk, secretaris van de Faculteit der Letteren, 1991. Omdat er bij verhuisplannen van 1990-1991 geen rekening werd gehouden met de UHSK kwamen de studenten in verzet. Foto: Maarten Hartman, DUB-archief  (Links op de rug gezien de schrijver van dit artikel)

‘Sense of belonging’
En dat is jammer, zegt auteur Mette Bruinsma. Want wat deze studieverenigingen boven alles bieden is een “sense of belonging”, voor studenten die net in Utrecht aankomen en er hun weg zoeken, maar ook voor ouderejaars en voor docenten. “Docenten weten dankzij het bestaan van studieverenigingen altijd bij wie ze moeten zijn als ze iets willen organiseren met studenten.” 

Medeauteur Steehouder, die zelf lid was van de UHSK, voegt toe: “Als student kreeg ik via de studievereniging toegang tot het departement. Doordat we toen nog in hetzelfde gebouw zaten, kon je overal makkelijk meekijken. Dat heeft mij zeker geholpen mijn weg in de universiteit te vinden, en mij uiteindelijk misschien zelfs wel op mijn huidige carrièrepad gezet.”

Dat is nu moeilijker geworden. Alle studieverenigingen van Geesteswetenschappen zitten momenteel samen in Kromme Nieuwe Gracht 80, een pand dat ook nog eens op de nominatie staat om te worden afgestoten. De oproep van de auteurs is: “Integreer de studieverenigingen weer in de gebouwen van de opleidingen zelf. Dat bevordert wisselwerking tussen studenten en docenten.”

Het boek wordt zaterdag 14 maart gepresenteerd (registratie via de link) in de Bibliotheek aan de Neude. Inmiddels hebben zich 150 veelal oud-leden van de UHSK ingeschreven en zijn er nog enkele plaatsen. Als alles goed gaat, zullen de aanwezigen er getuige van zijn hoe het eerste exemplaar wordt overhandigd aan emeritus-hoogleraar Marietje van Winter, het 98-jarige lid dat tweemaal tot erelid werd bekroond.

De Utrechtse Historische Studentenkring (1926-2026). Een eeuw verenigd door geschiedenis. Uitgegeven door W Books en verkrijgbaar bij de boekhandel vanaf 16 maart.