'Mijn collega lijkt nu meer op een influencer'

Ik heb een collega die ik graag mag. Hij is aangenaam in de omgang, bescheiden en hij heeft een hoop humor en dat helpt. Toen ik hem leerde kennen, was hij al een eindje op weg in zijn carrière. Zijn boeken werden goed beoordeeld en omdat hij mediageniek is, wisten journalisten hem vaak te vinden als ze om een weloverwogen, relativerende quote verlegen zaten.

Op een dag, nu alweer vele jaren geleden, kwam aan dat alles een einde. Hij zei tegen mij: ‘Jaap, ik ben gaan zweven.’ Hij zei het met een ironisch, verontschuldigend glimlachje.

Hij had zijn geloof in de wetenschap verloren. De grote, elkaar beconcurrerende paradigma’s in ons domein (de sociale wetenschappen) hadden hun claims niet kunnen waarmaken en werden ingeruild voor een veelheid aan kleine theorietjes, die als zich rap van elkaar verwijderende sterren aan de hemel eerder de gapende ontoereikendheid van onze kennis leken te benadrukken, dan ons vermogen de wereld te begrijpen, laat staan te verklaren.

Mijn collega zocht het antwoord sindsdien in de spiritualiteit. Hij was bezig ‘zen’ te worden en publiceerde niet meer in Human Development maar in Happinez. De journalisten belden niet meer.

Inmiddels heeft hij een nieuwe schare volgelingen gevonden en geeft hij goedbezochte lezingen. Een poosje geleden ging ik uit beleefdheid naar een ervan. Het verhaal was nogal autobiografisch en ook een beetje chaotisch, maar wat het aan structuur ontbeerde, werd gecompenseerd door een flinke dosis ‘levenswijsheden’. “Als je problemen op je weg tegenkomt, dan zijn die problemen de weg”, zo hield hij ons ons voor, en meer van zulks waarvoor een gemiddelde influencer zich denk ik niet zou schamen. Ik zag mensen in het publiek driftig aantekeningen maken in hun notitieboekjes.

Hij vertelde hoe hij had ontdekt dat de causale of in zijn woorden ‘horizontale’ verbanden die de traditionele psychologie zocht (a leidt tot b, b tot c, enzovoorts) op een gebrekkig inzicht in de mens gebaseerd waren, en dat daar ‘verticale verbanden’ tegenover stonden. Alles hangt met alles samen, ook al leidt niets tot iets. Je moet in het ‘nu’ leven om dat in te zien.

Ik moest denken aan Piet Vroon, ooit Nederlands bekendste hoogleraar theoretische psychologie. Ook Vroon heeft met het leven geworsteld. Mijn collega en ik hebben allebei les van hem gehad en hem bewonderd. “We weten het niet, en we zullen het niet weten”, zei Vroon vaak, ook met zo’n ironisch glimlachje om zijn mond.

Dat onze kennis van de mens afgrijselijk beperkt is, wil ik best erkennen, maar ik volg mijn collega niet op het pad der spiritualiteit. In plaats van het omarmen van spirituele inzichten hou ik liever vast aan het adagium van Vroon: Ik weet het niet. 

Ik kan niet anders dan met de moed der wanhoop voortgaan op een pad dat ik niet ken. Dat ik niet weet waarheen dat pad gaat, stelt mij gerust.