Het verkeerde geluid

Op de universiteit leer je kritisch denken. Totdat je het zelf toepast.

Ik zeg dat elk geluid telt. En dan gebeurt er iets met de gezichten om me heen. Geen tegenargument. Geen discussie. Mensen kijken mij aan en zwijgen. Soms is het ongemak. Niet omdat ze het er niet mee eens zijn - dat zou ik begrijpen. Maar omdat ze niet weten wat ze met mij aan moeten. 

Ik heb een achternaam die niemand meteen goed uitspreekt, een achtergrond die mensen denken te kennen, en een mening die niet klopt bij het plaatje dat ze voor me hadden klaargelegd. De herberekening duurt even. Soms duurt dat de rest van het gesprek. 

Thomas Schillemans, hoogleraar Bestuurskunde aan onze universiteit, zei vorig jaar in de Volkskrant iets wat mij bijbleef. Hij zag bijvoorbeeld hoe universiteiten zichzelf presenteren met een moreel register van duurzaamheid, diversiteit en inclusie. Belangrijke thema’s, zeker. Maar zijn punt was dat het inmiddels wel erg eentonig klinkt: de universiteit is onbedoeld aan één zijde van de politieke breuklijn terechtgekomen. 

Hij zegt er ook bij dat hij in collegezalen gelukkig veel verschillende overtuigingen en achtergronden ziet. Dat kan best zo zijn. Mijn punt is ook niet dat er letterlijk maar één mening rondloopt op de campus. Mijn punt is subtieler: aanwezigheid is nog geen openheid.

Want wanneer Schillemans dit zegt, knikt men. Als ik zeg dat andere geluiden legitiem zijn, wordt het stil. Dan volgt geen inhoudelijk antwoord, maar aarzeling. Misschien snap ik het niet. Misschien bedoel ik iets anders. Misschien ben ik misleid. Misschien is het verdacht.

Dat is het interessante. Want dan wordt mijn mening niet behandeld als een mening, maar als een symptoom. Van mijn achtergrond, mijn verwarring, mijn verkeerde afslag. Alsof sommige opvattingen alleen serieus genomen kunnen worden wanneer ze uit de mond van de juiste mensen komen.

Daar zit voor mij de echte bubbel. Niet alleen in de vraag welke meningen ruimte krijgen - dat debat is al vaak gevoerd - maar in de onuitgesproken overtuiging dat bepaalde gezichten bij bepaalde meningen horen. Diversiteit is welkom, zolang die decoratief blijft. Zolang zij niets doorbreekt. Zodra iemand buiten het script treedt, verdwijnt het argument achter de persoon.

Waar het mij om gaat, is dat andere geluiden niet met stilte of ongemak worden ontvangen, maar met argumenten. Debatten mogen schuren. Ongemakkelijke argumenten verdienen een antwoord, geen stilte.

Een universiteit die gelooft in vrij denken, moet ook ruimte maken voor de gedachte dat ze het zelf niet altijd bij het rechte eind heeft. Zeker wanneer die gedachte komt van iemand van wie men haar blijkbaar niet verwacht. 

Juist dan, eigenlijk.