Hoe cultuur de academische vrijheid anders vormgeeft

Mangrovebossen houden koolstofdioxide (CO2) vast. Ze bevorderen de biodiversiteit, beschermen (kust)gemeenschappen tegen de gevolgen van natuurrampen en zijn bovendien prachtig om te zien. Dit alles kregen ik en de andere afgevaardigden van de Netherlands Asia Honours Summer School (NAHSS) midden in de Mekong-delta te horen van een Vietnamese milieuwetenschapper. 

De volgende slide: een kaart van diezelfde mangrovebossen, vlak bij Ho Chi Minh. Maar een groot deel van wat eerder groen was, is nu grijs. Een ‘eco city’. Om stad en natuur voor eens en voor altijd te laten samensmelten, wordt er gebouwd worden in dit unieke stukje natuur, zo vertelde dezelfde expert. Het leek wel alsof hij het aan ons diende te verkopen.

Na de lezing stapte ik op hem af. Waarom leek hij zo positief over de eco city? Wie had dit plan ontworpen? En luistert de politiek wel naar de wetenschap, die kan vertellen wat er verdwijnt met de bouw van zo’n wijk in dit landschap? 

Hij brak open, vertelde over de stugge gemeentepolitiek en liet zien dat het plan voor de eco city was ontworpen door Vingroup, een miljardenconglomeraat dat langzaamaan Vietnam opslokt ten koste van leefgebieden van de lokale bevolking en natuur. 

Van de hele reis bleef dit moment me het meeste bij. Niet zozeer vanwege de opzienbarende plannen, maar vooral vanwege de culturele muur waar ik tegenaan was gebotst. Het verschil in openheid en het in bescherming nemen van de plannen door de wetenschapper vormden een perfect voorbeeld van saving face. Kortgezegd: het publiek beschermen van je eigen en andermans aanzien. Het bekritiseren van het plan van Vingroup paste dus niet bij onze ‘openbare’ aangelegenheid.

Ik was eerlijk gezegd geschokt. Hoezeer verschilt de rol van wetenschappers wel niet als nota bene een milieuwetenschapper een plan om de natuur te slopen niet in het openbaar bekritiseert? 

Deze gedachte bleek na gesprekken met Vietnamese studenten veel te kortzichtig. Saving face toornt niet per se aan de onafhankelijkheid, zo leerde ik. Integendeel, het is slechts publiek vertoon. In privégesprekken met de gemeente kan de milieuwetenschapper dus gewoon zijn kritiek uiten.

Had ik deze culturele muur kunnen verwachten? In de voorbereidende fase van de NAHSS hadden we wel degelijk over saving face geleerd, maar met name in een politieke en zakelijke context. Dat de praktijk ook op deze manier tot de wetenschap is doorgedrongen, was voor mij nieuw.

Ik neem het voorval dan ook graag mee als onderdeel van mijn academische opvoeding. Het wetenschappelijke debat wordt immers niet alleen in neutrale omstandigheden gevoerd: de culturele verschillen zijn groter dan ik eerder dacht. En dat elkaar begrijpen één van de kernvoorwaarden is van een productieve discussie, maakt het snappen van deze culturele verschillen des te belangrijker.

Studentenblik,  en Students' Viewpoint op de Engelse pagina, is de plek waar studenten van de Universiteit Utrecht hun kijk op het universitaire- en studentenleven delen. Medewerkers van de UU doen dit in de columnreeks Medewerkersblik en Staff’s  Viewpoint.