Hoezo leidt meer rechts geluid in de wetenschap tot meer academische vrijheid?

Wetenschapsbeoefening is gebaat bij diversiteit. Zo werd bijvoorbeeld in de cardiologie – een echt mannenbastion – lange tijd weinig tot geen aandacht besteed aan genderverschillen. Symptomen van een hartaanval bij vrouwen worden daarom nog steeds vaak niet herkend. En die foute diagnoses kosten mensenlevens: in Nederland overlijden er meer vrouwen dan mannen aan hartfalen. Daarom strijden organisaties als het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren, waarvan ik bestuurslid ben, jaren voor het vergroten van genderdiversiteit aan Nederlandse universiteiten.

Ook radicaal-rechtse politici omarmen het idee van diversiteit. Maar als zij het over diverse wetenschap hebben, bedoelen ze daar iets heel anders mee. Voor rechts gaat het niet om diversiteit in termen van onveranderlijke kenmerken zoals gender of afkomst, maar om je politieke overtuigingen – wat Amerikanen viewpoint diversity noemen. Volgens het rechtse narratief zijn wetenschappers allemaal kneiterlinks, en universiteiten bolwerken van “wokisme”. Om de academische wereld diverser of “pluriformer” te maken, moeten universiteiten volgens radicaal-rechtse partijen daarom inzetten op het werven van onderzoekers met conservatieve of rechtse standpunten.

Met het toenemende electorale succes van radicaal-rechts wordt dit narratief steeds dominanter in Den Haag. Zo diende het zelfstandige Tweede Kamerlid Mona Keijzer op 16 april een motie in om meer NWO-gelden te voorzien voor onderzoek naar de nadelen van migratie of naar de veranderingen die het klimaat in het verleden zonder inmenging van de mens had ondergaan. Dit was nodig, zo legde Keijzer uit, om in te gaan tegen links groepsdenken op de universiteit. Opvallend genoeg ging minister Letschert ten dele mee in deze gedachte. Zij beloofde een onderzoek te zullen starten naar pluriformiteit in de wetenschap. 

Nu is het inderdaad zo dat universitaire medewerkers zichzelf als linkser positioneren dan de gemiddelde Nederlander, zo blijkt uit onderzoek van socioloog Herman van der Werfhorst. In het bijzonder staan zij toleranter tegenover migranten. Maar daar is op zich niks verwonderlijks aan. “Beroepsgroepen socialiseren en selecteren, en dat geldt niet alleen voor wetenschappers,” zo onderstreept Van der Werfhorst. “Zo zijn accountants over het algemeen meer politiek rechts georiënteerd, en kennen ze ook nog eens weinig diversiteit in hun opvattingen.”

De rechtse oriëntatie van accountants lijkt de meeste politici weinig zorgen te baren. Maar dat eenzelfde proces van socialisering leidt tot relatief gezien linksere wetenschappers kan volgens radicaal-rechtse politici dus niet door de beugel. Keijzer en haar medestanders beweren dat zij daarbij gemotiveerd worden door bezorgdheid over de kwaliteit van de Nederlandse wetenschap. Linkse universiteiten zouden problematisch zijn, omdat door zelfcensuur en conformisme de wetenschap aan objectiviteit zou verliezen. 

We kunnen ons afvragen hoe reëel die angst is. Een 154-pagina’s tellend rapport van de KNAW uit 2018 – geschreven naar aanleiding van een VVD-motie – liet zien dat er in de Nederlandse academische wereld géén sprake is van “zelfcensuur en beperking van diversiteit aan perspectieven.” 

Maar laten we er even, for the sake of the argument, van uitgaan dat pluriformiteit in de wetenschap inderdaad beter beschermd moet worden. Zal het voorstel van Keijzer daar dan toe bijdragen? Dat lijkt mij uiterst twijfelachtig. Door ervoor te pleiten dat NWO meer geld moet reserveren voor onderzoek dat de “nadelen van migratie” belicht, gaat zij als politicus al bij voorbaat stipuleren wat de uitkomst van het onderzoek moet zijn: migratie is slecht. Dat is evident geen formule voor goede wetenschapsbeoefening. 

En dat is ook zo bij meer algemene pleidooien om “rechtse” wetenschappers in dienst te nemen. Stel dat een onderzoeker wordt aangeworven om de conservatieve stem in een bepaald debat te vertegenwoordigen. Stel nu dat diezelfde onderzoeker op basis van objectief onderzoek tot conclusies komt die indruisen tegen de conservatieve visie. Mag zij die conclusie dan nog uitdragen? Of moet zij in haar rol als “vertegenwoordiger van de conservatieve visie” blijven – een rol waarvoor zij specifiek werd aangenomen? 

Kortom, het is te betwijfelen of de kosmopolitischere attitude van veel wetenschappers inderdaad afbreuk doet aan de wetenschappelijke kwaliteit. Maar zelfs als dat zo zijn, is duidelijk dat de voorstellen van uiterst rechtse politici – voorstellen die wetenschappelijk onderzoek onderhevig willen maken aan politieke censuur – dit probleem alleen maar vele malen zouden verergeren. Beleidsmakers in Den Haag zouden er dan ook beter aan doen om zich opnieuw te focussen op het echte diversiteitsvraagstuk: het feit dat de Nederlandse academische wereld nog steeds in grote mate een wit mannenclubje is.

Medewerkersblik, en Staff's Viewpoint op de Engelse pagina, is de plek waar werknemers van de Universiteit Utrecht hun kijk op het universitaire leven delen. Studenten van de Universiteit Utrecht doen dit in de columnreeks Studentenblik en Students' Viewpoint.