Academic Freedom Index: academische vrijheid neemt wereldwijd af

Mogen wetenschappers zelf bepalen wat ze onderzoeken en waarover ze lesgeven? Is de campus een veilige plek voor studenten en medewerkers? Kunnen academici zich vrij uitspreken, ook over gevoelige onderwerpen?

De Academic Freedom Index beoordeelt jaarlijks de mate van academische vrijheid in landen, op basis van onder meer vragenlijsten en de beoordelingen van lokale experts. Landen krijgen daarbij een score tussen de 0 en 1 punt.

Europa, Noord-Amerika, Oceanië en Latijns-Amerika doen het over het algemeen goed, terwijl landen in Azië, het Midden-Oosten en delen van Afrika vaak minder hoog scoren. Toch is de academische vrijheid in maar liefst vijftig landen significant afgenomen de afgelopen tien jaar, staat in een nieuw rapport.

De ranglijst
Op nummer één van de ranglijst staat Tsjechië, met een score van 0,98 punten. Daarna volgt Estland met 0,97 punten. België neemt met 0,95 punten de derde plaats.

Onderaan de lijst bungelt Nicaragua. Het land scoorde in de jaren negentig nog 0,81 punten, maar sinds Daniel Ortega in 2007 opnieuw president werd, is het land afgegleden naar een dictatuur. Volgens een VN-rapport staan universiteiten er onder strenge controle en hebben kritische studenten en docenten te maken met “fysiek en psychologisch geweld”.

Nederland
Nederland krijgt 0,76 punten. Dat is minder dan de meeste EU-landen. Alleen Griekenland, Roemenië, en vooral Hongarije scoren lager. Jarenlang hoorde Nederland bij de koplopers, maar inmiddels niet meer. 

Zo wordt de ‘campus integrity’ relatief laag beoordeeld. Scholars at Risk noteerde de afgelopen jaren meerdere incidenten, waaronder politiegeweld tijdens pro-Palestijnse protesten, en ook vernielingen van universiteitsgebouwen door actievoerders. Volgens de organisatie dragen dit soort incidenten bij aan een onveilig gevoel op de campus en belemmeren ze een open debat.

Ook wetenschapsgenootschap KNAW waarschuwde vorig jaar dat de academische vrijheid in Nederland onder druk staat, onder andere vanwege de forse bezuinigingen van het kabinet-Schoof en de ‘polarisering en verharding van het maatschappelijke debat’. De KNAW noemde daarbij ook de dalende score voor Nederland op de Academic Freedom Index.

© HOP, Bron: Academic Freedom Index.

Nuance
Een hoge score betekent niet altijd dat een land in de praktijk een veilige leeromgeving biedt. Zo scoort Nigeria een stuk beter dan Nederland, terwijl studenten en medewerkers in dat land de afgelopen jaren meermaals zijn ontvoerd door criminele bendes, vaak voor losgeld. 

De Academic Freedom Index richt zich nu eenmaal met name op de mate van overheidsbemoeienis met de instellingen. Zaken als criminaliteit en algemene veiligheid worden in principe niet meegenomen.

Regering-Trump
De meest spectaculaire afname is te zien in de Verenigde Staten, waar de academische vrijheid met maar liefst vijftig procent is gedaald. Met een score van 0,40 zou de academische vrijheid daar nu zelfs nog beperkter zijn dan in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

© HOP, Bron: Academic Freedom Index.

Trump beschouwt universiteiten als tegenstanders en oefent zware financiële druk uit om ze tot gehoorzaamheid te dwingen. Onderzoekers moeten zich houden aan strenge richtlijnen omtrent diversiteit, gelijkheid en inclusie. Docenten mogen niet meer vrijuit lesgeven over onderwerpen als racisme en gender; zelfs teksten van Plato moesten van de leeslijst af.

Ook in Hongarije, India en Turkije komt de academische vrijheid door wetswijzigingen en overheidsingrepen steeds meer op losse schroeven te staan, meldt het rapport. In tegenstelling tot de Verenigde Staten, waar de achteruitgang zich in hoog tempo heeft voltrokken, gebeurde dit in deze landen geleidelijker. 

In de U-raad stond deze week een nota op de agenda waarin werd gevraagd om een lokaal Utrechts onderzoek naar “de staat van de academische vrijheid” aan de UU. Dat zou onder meer zicht moeten bieden op de vrijheid van academici om onderzoek te doen en onderwijs te geven en op de veiligheid en vrijheid op de campus.

De nota is een initiatief van raadslid Lloyd-Leonard Opdam, voorheen van de Vrijmoedige Studentenpartij nu opererend onder de vlag van Academisch Belang Utrecht. Zes personeelsleden in de raad steunen de nota. Drie van de vier andere studentenpartijen onderschrijven vooral de vraag om een onderzoek. De grootste fractie van Vuur ondertekende de nota niet.

In een reactie vroeg de rector de raad te wachten op een onderzoek dat de KNAW op dit moment uitvoert in opdracht van het ministerie van OCW. Dat zal onder meer ingaan op het onderscheid tussen de vrijheid van meningsuiting en academische vrijheid in een wetenschappelijke context.

Met dat verzoek ging de raad akkoord. Het onderzoek van de KNAW is naar verwachting in augustus klaar.