Nog veel onrust rond aanpassingen onderwijs Geesteswetenschappen

Zo’n vijftien studenten verzamelden zich maandagmiddag voor Janskerkhof 3. Daar begon even later een extra ingelaste vergadering van de faculteitsraad Geesteswetenschappen. ‘Stop murdering faculties’, was te lezen op een spandoek onder het groenbronzen standbeeld van FC Donders.

De boodschap was gericht aan het UU-bestuur dat volgens de betogers verantwoordelijk is voor de grootschalige bezuinigingsoperatie binnen Geesteswetenschappen. De faculteit heeft van het UU-bestuur drie jaar de tijd gekregen om financieel gezond te worden. Er moet zo’n 9 miljoen bespaard worden. 

Studentenvakbond Vidius nam het initiatief tot de demonstratie. De bond werd gealarmeerd door een petitie die vorige maand werd ondertekend door zo’n driehonderd Geesteswetenschappers. Daarin werden grote zorgen geuit over de aanpassingen in het bacheloronderwijs die het faculteitsbestuur wil doorvoeren om aan de bezuinigingsopdracht te voldoen. 

Verplichte cursus
Die plannen werden maandag besproken in een extra ingelaste faculteitsraadsvergadering waarbij de publieke tribune werd bevolkt door zo’n zestig studenten en docenten. Op de agenda stond het eindrapport met liefst 39 adviezen van een projectgroep en de reactie van het faculteitsbestuur daarop.

Het volgens velen meest ingrijpende onderdeel van de plannen is de invoering van zogenoemde verbindingspakketten. Het gaat om vier interdisciplinaire vakken binnen thema’s die voor studenten van alle opleidingen van de faculteit interessant moeten zijn. Genoemd worden vijf thema’s: democratie, duurzaamheid, erfgoed, migratie en AI.

Studenten worden vanaf het academisch jaar 2027 – 2028 verplicht zo’n pakket te volgen. Een cursus, met als werktitel ‘wat is mijn discipline?’, krijgt een plek in elk van de pakketten.

De aanpassing leidt ertoe dat opleidingen minder ‘eigen’ disciplinaire vakken kunnen aanbieden en dat studenten minder keuzevrijheid krijgen in het programma.

Extensiever
Daarnaast moet de cursusopzet van alle vakken worden aangepast. Nu hebben studenten vaak een hoorcollege en twee werkgroepen per week. In een voorstel wordt een van de werkgroepen vervangen door een ‘extensief gestructureerde leeractiviteit’. 

Gedacht wordt daarbij onder meer aan het aanbieden van een e-learning of kennisclip. Maar het kan ook gaan om bijeenkomsten waarbij studenten samen literatuur bestuderen of samen werken aan een opdracht. Alleen in uitzonderingsgevallen kan van dat nieuwe format worden afgeweken. 

Op deze manier hoopt de faculteit minder docenten nodig te hebben voor het verzorgen van het onderwijs. Studenten Geesteswetenschappen krijgen in vergelijking met andere studenten op dit moment relatief veel contactonderwijs, meent het faculteitsbestuur

Verder zijn er onder meer voorstellen om alternatieven te ontwikkelen voor de geschreven bachelorthesis en voor een nieuwe leerlijn voor de begeleiding van studenten en het tutoraat. Maar vooral over dat laatste onderwerp is nog veel onduidelijk, wat vooral studenten in de faculteitsraad zorgelijk vinden. 

De maatregelen zijn volgens het bestuur bedoeld om de programma’s betaalbaar te houden, maar ook om ze aantrekkelijker te maken voor toekomstige studenten. Een groot deel van de studenten en docenten – zo blijkt ook uit de handtekeningenactie - vreest echter voor een averechts effect waarbij opleidingen inboeten aan ruimte voor de eigen discipline en daarmee aan kwaliteit en aantrekkingskracht. Bovendien zou de band van studenten met hun docenten en hun opleiding minder sterk worden. Veel docenten vragen zich af of de plannen wel voldoende zijn onderzocht.

Kwetsbare positie
Binnen de faculteit zijn ook mildere geluiden te horen. Meningen over de voorstellen voor de vernieuwing van het bacheloronderwijs zijn vaak ook afhankelijk van het departement waarin iemand werkt, de opleiding waarbinnen iemand doceert, of de positie die iemand heeft. In eerdere vergaderingen van de faculteitsraad was al duidelijk dat ook de leden daarvan uiteenlopende standpunten hebben, van zeer kritisch tot meer begripvol. 

“Iedereen is het erover eens dat er een noodzaak is om iets te doen is duidelijk, maar over de mate waarin en over de precieze maatregelen bestaat minder overeenstemming”, trapte voorzitter van de personeelsgeleding Toine Minnaert de bespreking maandag af.

Tijdens de vergadering reageerden leden van het faculteitsbestuur op de verschillende punten van zorg en kritiek die raadsleden inbrachten. Zo vroeg personeelslid Kila van der Starre waarom niet de tijd is genomen om de voorstellen goed te onderzoeken.

Volgens decaan Thomas Vaessens is er wel degelijk voldoende informatie die de maatregelen rechtvaardigen. Zo wijzen alle rapporten die in de afgelopen twintig jaar zijn geschreven over de kwetsbare positie van de Geesteswetenschappen volgens hem hetzelfde uit: kleinschaligheid en versnippering spelen de vakgebieden parten. “Dat is zonneklaar.” 

Binnen de faculteit waren er bovendien al veel langer gesprekken over beleidsmaatregelen om meer samenwerking en samenhang op gang te brengen tussen de verschillende wetenschappelijke disciplines en de 21 bacheloropleidingen. Na de aankondiging van forse bezuinigingen door het kabinet Schoof zijn die volgens hem in een stroomversnelling gekomen.

En er is eenvoudigweg ook geen tijd om een pas op de plaats te maken, betoogde Vaessens. In het convenant met het UU-bestuur zijn harde afspraken gemaakt over de omvang van de bezuinigingen en de tijdsspanne waarin de UU nog tekorten wil opvangen. En daar wil het UU-bestuur niet van afwijken.

Aantrekkelijk
Vaessens probeerde ook de critici die vrezen dat de zelfstandige disciplinaire opleidingen door de nieuwe maatregelen in gevaar komen van weerwoord te voorzien. Hij benadrukte dat er aanvankelijk veel drastischere voorstellen op tafel lagen. Een grote reorganisatie was er daar een van. En die had verschillende disciplines nog harder kunnen treffen. 

Bovendien blijven volgens Vaessens grotendeels de bekende zelfstandige disciplinaire opleidingen in de etalage staan tijdens de studentenwerving waarin de UU ook weer meer in wil gaan investeren. Hij vertrouwt erop dat de vernieuwde opleidingen zich straks goed zullen kunnen manifesteren in de concurrentiestrijd die door demografische ontwikkelingen -zo weet ook hij - steeds lastiger wordt.

Directeur Miranda Jansen ging in op vragen over de verwachte opbrengst van de plannen. De faculteitsraad had daar graag cijfers van gezien. Volgens haar zat de bezuinigingsopdracht al in de opdracht die de projectgroep anderhalf jaar geleden kreeg. Uitgangspunt was dat er 85 fulltimebanen moesten komen te vervallen. “Minder mensen kunnen minder taken verrichten. De maatregelen zijn er dus op gericht om de taken aan te passen zodat die met minder mensen gedaan kunnen worden.”

Steun UU-bestuur
Waar alle 24 raadsleden zich zonder uitzondering grote zorgen over maken is de alsmaar oplopende werkdruk voor docenten. Eerder dit jaar vroegen ze in een statement al aandacht voor de gevolgen van de opeenstapeling van veranderingen die inzet van docenten vragen. “Hoe gaan we ervoor zorgen dat docenten hier niet aan ondergaan?”, vroeg raadslid Toine Minnaert opnieuw.

Volgens decaan Vaessens kan een nieuwe toezegging van het UU enige verlichting brengen in de overgangsperiode. De faculteit mag 815.000 euro vanuit middelen die door het kabinet in 2025 zijn gereserveerd voor ‘Werkdruk en Talentbeleid’ gebruiken om docenten tijd te geven om te werken aan de vernieuwingen. In het convenant was eigenlijk afgesproken dat alle onvoorziene inkomsten naar de reservepot van de faculteit moest gaan.

Daar voegt het UU-bestuur nog eenmalig 100.000 euro aan toe om de werkdruk bij ondersteunende diensten te verlichten.

Volgens vicedecaan Onderwijs Els Rose is dat geld zeer welkom, maar zij zegt zich ervan bewust te zijn dat er hoe dan ook sprake zal zijn van een flink hogere werkdruk. Het faculteitsbestuur doet volgens haar zijn best om de maatregelen te faseren en benadrukt dat het om een tijdelijke situatie gaat. “Niet alles hoeft tegelijk. Maar er is inderdaad wel een investering nodig op weg naar die nieuwe realiteit.”

Topdown
Een groot pijnpunt blijft de terugkomende kritiek dat het faculteitsbestuur maatregelen topdown doorvoert. Volgens Vaessens is daar geen sprake van. “We hebben de verantwoordelijkheid daarvoor in eerste instantie neergelegd waar die hoort: bij de onderwijsdirecteuren. Dat zijn niet de eersten de besten, die hebben de relevante kennis en weten ook wat er op de werkvloer speelt.”

Door de tijd heen zijn er volgens Vaessens steeds meer mensen geraadpleegd en is de kring betrokkenen steeds groter geworden. Een logische werkwijze vindt hij: “Je kunt dit soort plannen nu eenmaal niet met 1200 mensen bedenken.”

Tegelijkertijd beseft de decaan dat het faculteitsbestuur nog een flinke slag moet maken om mensen te winnen voor de veranderingen. Hij deelt de risicoanalyse van de projectgroep. Die signaleert onder meer dat veel medewerkers het gevoel hebben dat financiële en inhoudelijke overwegingen telkens door elkaar lopen. En dat kan funest zijn voor het draagvlak voor de aanpassingen. 

Op aanraden van de projectgroep overweegt het faculteitsbestuur nu onder meer om ‘ambassadeurs’ aan te stellen die binnen opleidingen tekst en uitleg kunnen geven. Die informatie wekte argwaan bij personeelslid Marloes Beers: “Het is niet zo dat mensen de maatregelen niet snappen of dat ze de noodzaak niet zien. De onvrede gaat vooral over het proces. Veel mensen hebben het gevoel niet gehoord te zijn.” 

Vaessens benadrukte dat ook hij beseft dat er meer nodig is dan blijven uitleggen wat de bedoeling is. Op dit moment worden volgens hem al op meerdere niveaus inhoudelijke gesprekken gevoerd. Ook tijdens de grote facultaire bijeenkomsten over de veranderingen op 10 en 11 juni zal dat gebeuren.

Raadslid David Napolitano was nog niet overtuigd aan het einde van de vergadering. Hij raadde het faculteitsbestuur aan om dan zeker niet alleen met “experts” te gaan praten, maar ook met “mensen op de werkvloer”. Die uitsmijter leidde tot geroffel op tafels van mensen op de publieke tribune.

Instemmingsrecht
Het faculteitsbestuur beschouwt het eindrapport van de projectgroep als het einde van de planfase. De faculteitsraad gaat zich buigen over een advies aan het faculteitsbestuur. Daarin zal mogelijk ook een verzoek staan de aanpassingen te verwerken in het facultaire gedeelte van het Onderwijs- en Examenreglement. 

Dat zou betekenen dat de faculteitsraad instemmingsrecht krijgt op de plannen. In een uiterst geval zouden raadsleden dan individueel kunnen stemmen. In de vergadering maakte raadslid Maarten van Houte duidelijk dit gepast te vinden gezien de mogelijke impact op de kwaliteit van het onderwijs in de gehele faculteit. 

Decaan Vaessens wilde daar nog geen uitspraak over doen. Tot nu stelde het faculteitsbestuur zich op het standpunt dat het toch vooral om wijzigingen van de individuele onderwijsprogramma’s gaat. En daarop hebben opleidingscommissies instemmingsrecht.

Buiten op het plein van het Janskerkhof was het groep demonstranten toen al verdwenen.

Niels van Miltenburg was een van de initiatiefnemers van de petitie waarin werd aangedrongen op een pas op de plaats. De voorgestelde maatregelen waren volgens de ondertekenaars slecht onderzocht en topdown opgelegd. De petitie kreeg zo’n 300 ondertekenaars. De faculteit heeft 1200 medewerkers. De universitair docent is teleurgesteld over de reacties van het faculteitsbestuur en het College van Bestuur. 

Het CvB wilde volgens Van Miltenburg niet werkelijk ingaan op de inhoudelijke kritiek op de veranderplannen van de faculteit Geesteswetenschappen. Collegevoorzitter Hans Brug benadrukte in een schriftelijke reactie dat de faculteit gezien de financiële nood snel bezuinigingsmaatregelen moet nemen en dat het faculteitsbestuur Geesteswetenschappen daarbij zorgvuldig communiceert. 

Van Miltenburg: “Onze petitie erkent juist dat de faculteit voor financiële uitdagingen staat en onze kritiek is ook niet gericht op een gebrek aan communicatie. Ons bezwaar is gericht tegen de stapeling van maatregelen die nu voorgesteld wordt. De gevolgen daarvan zijn onvoldoende onderzocht. Wij vrezen dat deze maatregelen leiden tot een kwaliteitsvermindering van het onderwijs en een daling van het studentenaantal, waardoor de financiële positie van de faculteit op termijn juist verder verslechtert.”

Het faculteitsbestuur nodigde Van Miltenburg samen met de hoogleraren Kiene Brillenburg Wurth, Remco Raben en Paul Ziche uit voor een gesprek. Ook hier was de teneur volgens Van Miltenburg vooral dat het bestuur wil proberen om de communicatie te verbeteren, maar geen mogelijkheid ziet voor verder onderzoek of uitwerking van alternatieven, omdat het wil vasthouden aan het vastgesteld tijdspad. 

“Dit vinden wij buitengewoon zorgwekkend. Onze petitie laat zien dat er voor de huidige maatregelen niet genoeg draagvlak is. Wij hadden gehoopt dat dit het faculteitsbestuur een mandaat zou geven om meer tijd te vragen en zorgvuldiger te werk gaan. Dat het faculteitsbestuur deze maatregelen nu toch probeert door te duwen is wat ons betreft buitengewoon onverantwoord."

Het faculteitsbestuur laat weten op een later moment nog schriftelijk te zullen reageren op de inhoud van de petitie.