Universiteiten gaan samen met overheid aan digitale autonomie werken

De enorme afhankelijkheid van Amerikaanse big techbedrijven maakt universiteiten nerveus. Wat als president Trump een gekke bui heeft? Kunnen we hier in Nederland straks nog wel vrij onderzoek doen en zelf bepalen welk onderwijs we geven?

De academische vrijheid staat op het spel, zei universiteitshoogleraar José van Dijck maandag tijdens een bijeenkomst van koepelvereniging UNL. Universiteiten spraken daar samen met de verantwoordelijke staatssecretaris in een ‘intentieverklaring’ af dat ze met het Rijk gaan samenwerken aan de digitale soevereiniteit van Nederland. 

Vooroplopen
Universiteiten willen daarbij graag vooroplopen, zei UNL-voorzitter Caspar van den Berg. Ze hebben immers een lange traditie in IT-onderzoek. Bovendien werkt de sector hier al aan haar digitale autonomie. Er zijn allerlei initiatieven en alternatieven, onder meer via SURF.

Maar meer autonomie gaat wel geld kosten, waarschuwde José van Dijck. Niet alleen omdat een transitie van het ene softwarepakket naar het andere op dit moment heel duur is, maar ook omdat er veel meer IT-personeel nodig is. Zij moeten werk gaan doen dat de universiteiten nu uit handen wordt genomen door een bedrijf als Microsoft.

Ook de gebruiksvriendelijkheid zal er volgens Van Dijck onder lijden. De overstap is toch nodig, redeneerde ze, omdat we bij big tech steeds minder controle hebben over onze eigen data en steeds verder worden opgesloten in de softwarefuik van één bedrijf.

Applaus
Op de bijeenkomst kreeg staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit Willemijn Aerdts spontaan applaus toen haar besluit ter sprake kwam om de verkoop van Solvinity te blokkeren. Solvinity is het Brits-Nederlandse bedrijf achter DigiD dat zou worden overgenomen door een bedrijf uit de VS. Volgens Aerdts is het “publiek belang” daar niet mee gediend.

Maandag juichte ze toe dat universiteiten de pioniersrol op zich willen nemen. Maar ze waarschuwde ook dat het nog veel tijd gaat kosten voor we van big tech af zijn. “Je zou willen dat het gisteren al geregeld was, maar dit zit echt heel ingewikkeld in elkaar.” 

Met het ondertekenen van de intentieverklaring voldoet Aerdts aan een wens van de Tweede Kamer. Die riep vorig jaar op om te kijken hoe de overheid hogescholen en universiteiten kan helpen van big tech af te stappen. Daar kan het Rijk ook van leren, was de gedachte.

Universiteit Utrecht
De UU neemt zelf ook stappen om minder afhankelijk te worden van big tech. Het is een wens van veel UU’ers zoals ook bleek uit een petitie van maart vorig jaar die was opgezet door de hoogleraar Media & Digitale samenleving José van Dijk en hoogleraar Publieke Innovatie Albert Meijer. De petitie is door bijna 500 mensen ondertekend. 

In een begeleidende open brief schreef het tweetal zeer bezorgd te zijn “over de toenemende afhankelijkheid van de Universiteit Utrecht van de diensten van bigtechbedrijven (met name Microsoft, Google, Amazon)” voor het onderzoek, onderwijs en administratie. Het universiteitsbestuur reageerde positief op de open brief en schreef de zorgen te delen en dat het ook het doel is van de universiteit om de afhankelijkheid van big tech te minimaliseren.

Ook UU-studenten zetten stappen om minder afhankelijk te worden van big tech. In een opinie op DUB gaf Lester Prins vijf tips om de gewenste onafhankelijk dichterbij te brengen.

De universiteit heeft al verschillende stappen gezet. Zo is er een meetlat ontwikkeld om digitale kwetsbaarheden en afhankelijkheden in kaart te brengen. Deze meetlat is ook voor mensen van buiten de UU beschikbaar gesteld. 

Ook is er een werkgroep ingesteld die aan de slag is gegaan met de digitale autonomie van de universiteit. Vicevoorzitter Margot van der Starre schreef op Linked: “We bouwen op basis van de uitkomsten [van de meetlat, red] aan een meerjarenplan en testen in de praktijk open source en Europese alternatieven. Ook wegen we digitale autonomie bewust mee bij de keuze voor nieuwe systemen.” 

Over de samenwerking met alle universiteiten op dit vlak schrijft ze: “Geen enkele universiteit, sector of zelfs land kan dit vraagstuk alleen oplossen. Door kennis, pilots en oplossingen te delen, kunnen we als universiteit een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van dit vraagstuk. Zo leren we sneller, ontwikkelen we betere alternatieven en houden we de regie over onze digitale toekomst.

Eerste Digitale Autonomie Café
Op maandag 6 juli is er het eerste UU Digitale Autonomie Café. Hier wordt nader ingegaan op de het traject dat moet leiden naar digitale autonomie van de UU. Er zijn ook verschillende workshops te volgen. Het eerste café is in samenwerking met de IT-afdeling van GEO (Geo-ICT) en is in de kantine van het Vening Meinesz gebouw tussen 12 en 14 uur. Aanmelden kan via https://www.uu.nl/agenda/uu-digitale-autonomie-cafe