Een cursus die voor herhaling vatbaar is: Hildegard von Bingen

Oorspronkelijk opgeleid als psycholoog en inmiddels op leeftijd blijf ik hongerig naar nieuwe kennis en ervaring. De UU heeft deze meer dan eens gestild met studies geschiedenis en architectuurgeschiedenis. Deze zomer wilde ik proeven aan een cursus bij Utrecht Summer School, en wel die over Hildegard von Bingen. Dat ze een mystica was en muziek had gecomponeerd wist ik, maar meer ook niet. Geen voorkennis was vereist. Ik twijfelde: een summer school is toch niet voor ouwe proffen? Detoneer ik niet tussen alle jonge studenten? Ik contacteerde cursusleidster Hanna Rijken; ik was van harte welkom.

Zoveel jongeren hadden zich niet ingeschreven – volgens mij kwam niemand van de 37 deelnemers, met een gemiddelde leeftijd van rond de 45 jaar, voor de studiepunten. Overwegend afkomstig uit Nederland, maar ook uit Europa en daarbuiten. Vanuit de theologie, muziekwetenschappen en creatieve beroepen. Gelovig en niet-gelovig. De kennis over Hildegard varieerde van nul tot heel behoorlijk. En dat gold ook voor de zangervaring. 

We startten in de Pieterskerk. Ik had me in de banken genesteld in afwachting van de eerste lezing. Echter, binnen vijf minuten zong ik in een grote kring aan de hand van kwadraatschrift, een notatiesysteem, nog nooit eerder gezien. Een dag later probeerden we het met het hoefnagelschrift, ontstaan vanuit Duitse neumen (notatieschrift) die Hildegard aanwendde. Latijn was evenmin vanzelfsprekend met mijn atheneumdiploma. De leercurve bleek bijzonder steil.

Die week pendelden we tussen de Pieterskerk en de Drift. In de Pieterskerk zongen we Hildegards antifonen, sequentiae en hymnen, kregen we onderricht in zangtechniek van Anne-Christine Wemekamp (Haags conservatorium) en Marsja Mudde (docent Middeleeuwse Zangtechniek), en leerde ik een bijzonder instrument kennen, de shruti-box, een harmonium-achtig blaasinstrument ten behoeve van een constante grondtoon. 

Op de Drift ontvingen we lezingen van von Bingen-kenners, met naast Hanna, Dinah Wouters (UU), Rens Tienstra (conservatoria van Utrecht en Amsterdam), Kitty Bouwman (Titus Brandsma Instituut Nijmegen), Hans Alma (VU; met muzikale begeleiding door Jan Linssen) en Ernst Jurgens (UMC). We maakten nader kennis met Hildegard: naast mystica en componiste was ze abdis en theologe. Ze schreef over haar visioenen, over kosmologie, biologie, medicijnen en meer. Een ondernemende vrouw in een mannenwereld, die niet schroomde zich te verzetten tegen het kerkelijke gezag als ze het niet eens was. We leerden over liturgische muziek, neumen, kinderoblatie (het schenken van een kind aan een klooster) en viriditas. 

We brachten een bezoek aan het Catharijneconvent en ontdekten nog net voor sluitingstijd een reliek-medaillon van Hildegard: een stukje van haar habijt en een botfragment. De week eindigde met een uitvoering in de Pieterskerk voor een redelijk gevulde ruimte. Hanna wilde dat we uit ons hoofd zongen. Voor mij een brug te ver. Ik hield mijn bladmuziek voor me, tot dankbaarheid van mijn buurzangers. Mijn Hildegard-momentje.

Onze bijzonder gedreven cursusleidster Hanna is musicus, theoloog, dominee en dirigent, verbonden aan de Universiteit van Tilburg en aan Codarts, het Rotterdamse conservatorium. Het programma was zo rijk gevuld dat er soms nauwelijks tijd was om te eten of te drinken. Drinken was nodig in een week waarin de temperaturen niet onder de 30 graden Celsius kwamen. Wie dacht dat een kerk met dikke muren zomers verfrissend is, kwam bedrogen uit. De Drift was een koele verademing ondanks de beperkt toegankelijke restauratieve voorzieningen en de vele defecte koffie- en snoepautomaten. 

Anno 2026 spreekt Hildegard von Bingen nog altijd tot de verbeelding. De week kende geen uitvallers, laatkomers of spijbelaars. Dit jaar is het Vaticaanse paviljoen op de Biënnale Arte van Venetië aan haar gewijd, met de titel Het oor is het oog van de ziel. Naast dat van Hildegard staat werk tentoongesteld van musici Brian Eno, Patti Smith evenals van filmmakers Jim Jarmusch en Alexander Kluge. De uitnodiging is om contemplatief te luisteren.

De cursus was een combinatie van cognitief, sociaal, emotioneel en spiritueel leren. Een whole body experience. Samen denken, voelen, doen en leren. De klanken die we voortbrachten, creëerden een spirituele ervaring, waarvoor Utrecht een perfecte omgeving was. Hildegard von Bingen biedt inspiratie aan theologen, religiewetenschappers, muziekwetenschappers, historici, biologen en sociale wetenschappers. Voor mij als samenwerkingsprof sprak haar systeem- en relationeel denken bijzonder aan. Deze cursus werd voor het eerst gegeven aan Utrecht Summer School en is zeker voor herhaling vatbaar.