Hoe de VS academische vrijheid ondergraaft, en Plato in de ban doet

Academische censuur heeft in de Verenigde Staten schrikbarende proporties aangenomen. Sinds Trumps herverkiezing als president moet de National Science Foundation (de Amerikaanse tegenhanger van het NWO) screenen op verboden woorden in onderzoeksaanvragen, zoals daar zijn:  “vrouwen”, “divers”, “klimaatwetenschap” en “historisch”. 

Maar de censuur gaat nog veel verder, en bedreigt nu ook de vrijheid van het academische onderwijs. Aan Texas A&M University bijvoorbeeld kreeg een hoogleraar Filosofie enkele weken geleden te horen dat hij zijn college over Plato moest aanpassen – dat ging namelijk over Plato’s visie over gender en druiste daarmee in tegen een nieuw verbod op het doceren van “gender ideologie”, zo rapporteerde nieuwsmedium voor de filofosie  Daily Nous. 

Laat dat even bezinken: in de Verenigde Staten is het denken van Plato in de ban gedaan. 

Inspraak wordt ontmanteld
Naast deze directe censuur zijn Amerikaanse universiteiten ook onderhevig aan meer indirecte pogingen om de academische vrijheid te ondermijnen -  de controle van bovenaf wordt vergroot.

Zo heeft Texas de macht van universiteitsraden (in de Verenigde Staten: ‘faculty senates’) ingeperkt, nadat die van de University of Texas at Austin weerwerk had geboden aan Republikeinse pogingen tot censuur. En ook in andere Republikeinse staten, zoals Ohio, Utah en West Virginia, wordt aan publieke universiteiten elke vorm van inspraak door de werkvloer ontmanteld. Privé-universiteiten worden op een andere manier in het gareel gehouden: hier dreigt de federale overheid met het inhouden van subsidies als bestuurders zich niet schikken naar het dictaat van bovenaf. 

Ironisch genoeg worden deze aanvallen op de academische vrijheid verkocht als een poging om “linkse indoctrinatie” tegen te gaan – en dus juist de vrijheid te verdedigen.

Orwelliaanse overheidscensuur
Sinds 2020 voeren Republikeinse politici strijd tegen het fantoom van de “woke-dictatuur” – het idee dat een linkse elite bepaalt wat er aan universiteiten wordt gedacht en gedaan. Dat laat hen toe om op welhaast Orwelliaanse wijze overheidscensuur te positioneren als een verdediging van de academische vrijheid.

Zo heeft  Florida sinds 2022 een wet die de vrijheid van onderwijs over racisme en gender sterk inperkt – en die wet werd ingevoerd onder de naam “Individual Freedom Act”. Het diversiteitsbeleid aan universiteiten – dat iets wilde doen aan de ondervertegenwoordiging van vrouwen en minderheden – wordt ontmanteld in naam van “viewpoint diversity”. Dit is codetaal voor: we benoemen alleen hoogleraren die de standpunten van de regering-Trump delen. 

Kan dit in Nederland ook? De vraag stellen is hem beantwoorden.

Druk vanuit uiterst rechts
Verschillende Nederlandse politici en partijen lijken de Trumpiaanse agenda met betrekking tot de academische wereld enthousiast te onderschrijven. Forum voor Democratie lanceerde een aantal jaren geleden al een meldpunt voor “linkse indoctrinatie” – en werd daarin gesteund door de PVV. Maar ook JA21 en BBB zijn partijen die zich uitspreken tegen “ideologische beïnvloeding op universiteiten.”

Recent pleitten die beide partijen bijvoorbeeld voor meer controle op “extremisme” in de sociale wetenschappen. Zij worden daarin bijgestaan door journalisten zoals Wierd Duk, die het idee propageert dat onderwijs en onderzoek aan Nederlandse universiteiten worden gedicteerd door een linkse kliek – en de politiek dringend oproept hieraan iets te doen. 

En de politiek lijkt zeker niet doof voor deze oproepen. In 2025 mengde de minister van Onderwijs, Gouke Moes, zich bijvoorbeeld rechtstreeks in een debat over een docent van de Radboud Universiteit, wiens aanstelling ter discussie stond wegens zijn politiek onwelgevallige standpunten. Naar verwachting zullen we dat soort rechtstreekse inmenging onder de nieuwe minister van onderwijs minder te vrezen hebben.

Maar wat bij een volgende kabinet? In Nederland behalen uiterst rechtse partijen al jaren tussen een kwart tot zelfs één derde van de stemmen. Het zit er dus dik in dat we binnenkort weer eens een kabinet gaan krijgen waarin uiterst rechts de boventoon voert.

Wat te doen? Hoe kan de Nederlandse universitaire gemeenschap zich wapenen tegen deze aanvallen op de academische vrijheid?

Weerbare en democratische universiteiten
Ten eerste is het belangrijk ons bewust te zijn van het gevaar. Veel te lang zijn onze bestuurders meegegaan in de uiterst rechtse retoriek dat de academische vrijheid bedreigd wordt van binnenuit, door linkse activisten. Zo echoden verschillende Nederlandse bestuurders, onder wie de voormalige Utrechtse rector magnificus Henk Kummeling in 2021, het idee dat de academische wereld in Nederland te kampen had met een “woke-probleem” – een stelling die gretig werd herhaald door De Telegraaf. Daar lijkt nu gelukkig verandering in te komen. Zo publiceerden de Nederlandse rectoren, waaronder Wilco Hazeleger, afgelopen zomer een gezamenlijk opiniestuk in Trouw, waarin zij krachtig stelling namen tegen politieke inmenging aan universiteiten.

De tijd dringt
Naast meer bewustwording moeten we onze universiteiten weerbaarder maken tegen druk van buitenaf door ze intern te democratiseren en financieel onafhankelijker te maken. Hoe dat precies moet gebeuren, dient onderwerp zijn van een breed debat. Maar dat het nodig is, is duidelijk. Zoals het Amerikaanse voorbeeld illustreert, zijn top-down georganiseerde universiteiten heel kwetsbaar voor politieke beïnvloeding. En ook voor financiële chantage door politici. Duidelijk is ook dat we niet veel tijd hebben om de nodige hervormingen door te voeren. Op dit moment lijkt er in Den Haag weer een gunstige wind te waaien voor Nederlandse universiteiten. Maar het is maar de vraag hoe lang dat nog zo zal blijven.

Dit is een ingezonden opiniestuk. Het standpunt in dit artikel is niet per definitie ook het standpunt van DUB.