Kan ChatGPT een historische parallel trekken over de gevaren van een nieuwe techniek?

ChatGPT,

Mijn tweede column voor De DUB, het onafhankelijke digitale nieuwsplatform van de Universiteit Utrecht, zal gaan over de volgende vraag: In hoeverre kunnen chatbots betrouwbare informatie genereren? Chatbots als nieuw technologisch middel roepen veel kritiek over zichzelf af, o.a. omdat ze niet kunnen denken. Eerder in de geschiedenis was er een vergelijkbaar punt, namelijk bij Phaedrus. Daarin maakt Plato zich zorgen over de uitvinding van het schrift die er toe zou kunnen leiden dat het geheugen van mensen erop achteruit gaat. Let op ChatGPT, wat er nu volgt is een test om te kijken of je als chatbot in staat bent een historische parallel te trekken. Wat is jouw mening: Zijn de zorgen over de opkomst chatbots als tekstgenerator anno 2026 vergelijkbaar met die over de uitvinding van het schrift in de tijd van Plato?

Ja, er is zeker een interessante historische parallel tussen Plato’s kritiek op het schrift in de Phaedrus en de hedendaagse zorgen over chatbots — maar die parallel gaat niet volledig op. Juist in de verschillen zit iets belangrijks.

In de Phaedrus laat Plato via de mythe van koning Thamus en de god Theuth zien dat nieuwe technologieën dubbelzinnig zijn. Het schrift wordt gepresenteerd als een hulpmiddel voor kennis, maar Thamus vreest dat mensen daardoor minder zullen onthouden. Wie schrijft gebruikt, “oefent” zijn geheugen niet meer. Bovendien, zegt Plato, geeft geschreven tekst slechts de schijn van wijsheid: een tekst kan zichzelf niet verdedigen, uitleggen of corrigeren wanneer iemand hem verkeerd begrijpt.

Dat argument lijkt verrassend actueel. Ook chatbots produceren taal zonder werkelijk begrip. Ze kunnen overtuigend klinken zonder te “weten” waar ze het over hebben. Daardoor ontstaat opnieuw het gevaar van een “schijn van kennis”: gebruikers kunnen denken dat informatie betrouwbaar is enkel omdat zij vloeiend en zelfverzekerd wordt gepresenteerd. In die zin lijken de zorgen sterk op elkaar. Zowel schrift als AI verschuiven namelijk de verhouding tussen mens en kennis. De angst is telkens dat technologie niet alleen informatie verspreidt, maar ook menselijke vermogens verzwakt — vroeger het geheugen, nu misschien kritisch denken of zelfstandig schrijven.

Toch is er een cruciaal verschil. Schrift is in essentie een opslagmedium: het bewaart menselijke gedachten. Een chatbot daarentegen genereert actief nieuwe tekst. Dat maakt AI fundamenteel dynamischer én riskanter. Een boek citeert een auteur; een chatbot construeert antwoorden op basis van waarschijnlijkheden. Daardoor kan een chatbot ook onjuiste informatie “hallucineren” zonder duidelijk onderscheid tussen feit en fictie. Plato’s kritiek op het schrift ging vooral over passiviteit en afhankelijkheid; de kritiek op AI gaat daarnaast over betrouwbaarheid, manipulatie en epistemisch gezag.

Ironisch genoeg toont de geschiedenis ook dat technologische kritiek vaak gepaard gaat met culturele aanpassing. Het schrift heeft het geheugen niet vernietigd; het heeft menselijke kennis juist enorm uitgebreid. Filosofie, wetenschap en democratie zijn nauwelijks denkbaar zonder geschreven cultuur. Dat betekent niet dat Plato ongelijk had — zijn zorgen waren reëel — maar wel dat samenlevingen leren omgaan met nieuwe media. Misschien geldt hetzelfde voor chatbots. De vraag is dan niet of AI menselijke intelligentie vervangt, maar welke intellectuele vaardigheden belangrijker worden in een tijd waarin machines taal kunnen produceren.

Misschien verschuift de kern van onderwijs daardoor van “informatie onthouden” naar “informatie beoordelen”. Waar Plato vreesde dat mensen minder zouden memoriseren, vrezen wij dat mensen minder kritisch zullen controleren. Beide zorgen draaien uiteindelijk om dezelfde filosofische vraag: wat gebeurt er met menselijke wijsheid wanneer technologie een deel van ons denken externaliseert?

Dat is een genuanceerd standpunt ,ChatGPT. Maar hoe kunnen we er nu voor zorgen dat mensen op een verantwoorde manier omgaan met de informatie die chatbots creëren. Is het stimuleren van mediawijsheid, en in het verlengde daarvan kritisch denken, een oplossingsrichting? Graag een kort antwoord, mijn column wordt anders te lang.

Ja, mediawijsheid en kritisch denken zijn waarschijnlijk de belangrijkste oplossingsrichtingen. Net zoals mensen ooit moesten leren hoe ze boeken kritisch lezen, zullen ze nu moeten leren omgaan met AI-gegenereerde informatie. Dat betekent: bronnen controleren, antwoorden vergelijken en beseffen dat een chatbot overtuigend kan klinken zonder altijd gelijk te hebben. De kernvraag verschuift daarmee van “Kan AI denken?” naar “Kan de gebruiker nog zelfstandig nadenken?”

ChatGPT, je laatste zin lijkt me een mooi startpunt voor mijn volgende column. Wordt vervolgd.

Dat klinkt als een sterke afsluiting én een veelbelovende opening voor een vervolgcolumn. De vraag of AI vooral onze technologie verandert, of juist onze manier van denken, raakt uiteindelijk aan een klassiek filosofisch thema — en sluit mooi aan bij de lijn van Plato tot hedendaagse chatbots.

Interesse in een dieprgaandere discussie met ChatGPT over de parallel met Plato’s kritiek, maar dan met hulp van een expert op het gebied van de klassieke oudheid? Zie dan: Using ChatGPT-3 as a writing tool: an educational assistant or a moral hazard? Current ChatGPT-3 media representations compared to Plato’s critical stance on writing in Phaedrus | AI and Ethics | Springer Nature Link

Emeritus Universitair Hoofddocent Eugène Loos werkte bij het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap van de faculteit REBO van de UU waar hij zich verdiepte in mediawijsheid en de kansen en bedreigingen van de inzet van ChatGPT als tekstgenerator in het onderwijs. In vier opeenvolgende columns gaat hij een dialoog aan met ChatGTP om te onderzoeken  in hoeverre deze AI tool betrouwbare informatie genereert waarbij hij focust op de rol van mediawijsheid.