Stoppen met Alfa-programma’s voor middelbare scholieren? Een slecht idee

De slotbijeenkomst van de Alfa-Academie leverde gemengde gevoelens op. Normaliter vormt deze bijeenkomst met bijbehorende certificaatuitreiking de feestelijke afsluiting van het jaarprogramma dat 5-vwo’ers via U-Talent kunnen volgen als ze interesse hebben in alfa-vakken. Deze keer werd het enthousiasme van de leerlingen overschaduwd door het slechte nieuws dat dit de laatste editie van de Alfa-Academie was.

Een inspirerend scholierenprogramma
De Alfa-Academie is een serie van acht campusdagen waarbij leerlingen interactieve colleges volgen van bevlogen universitaire docenten. Hierbij komen onderwerpen aan bod, zoals werelderfgoed, het gebruik van graphic novels voor verwerking van het verleden, woordvorming, hoe je een nieuwe taal leert, religie in een seculiere maatschappij, straatpoëzie, en hoe nieuwe tekstsoorten (memes, gifs) krachtige communicatietools kunnen worden. Onderdeel van het programma is dat leerlingen in groepjes onderzoek doen binnen één van de thema’s. De Alfa-academie vormt de geesteswetenschappelijke tegenhanger van de Bèta Academy.

Tijdens de slotbijeenkomst hielden leerlingen presentaties over hun onderzoek, voor een publiek bestaande uit familie, docenten, schooldirecteuren en medewerkers van de universiteit. Zo presenteerde één groep een documentaire over de invloed van jeugdcultuur op de Nederlandse taal en stonden andere leerlingen stil bij de vraag hoe werelderfgoed in conflictgebieden beschermd kan worden. Ook werden sociaal-culturele ontwikkelingen in memes beschreven en werd het publiek bewust gemaakt van factoren die hun gebruik van u en je beïnvloeden. 

Einde van een tijdperk
De Alfa-Academie is sinds 2019 zes keer uitgevoerd. De editie van 2025-2026 was de allerlaatste. Reden hiervoor is dat het faculteitsbestuur Geesteswetenschappen (GW) heeft besloten om vanaf 2026-2027 geen financiering meer vrij te maken (bericht intranet, alleen met Solis-id, red.) voor U-Talent Alfa/Gamma. In het bezuinigingsgeweld dat op de faculteit afkomt, ziet het bestuur zich genoodzaakt haar middelen te concentreren op de primaire taken van de faculteit.

Concreet betekent dit niet alleen het einde van de Alfa-Academie, maar ook dat het Projectbureau U-Talent Alfa-Gamma wordt opgeheven. De losse Alfa- en Gamma-masterclasses blijven nog wél in het U-Talent-aanbod, maar georganiseerd door Projectbureau Bèta.

Andere perspectieven gaan zien
Dat het afschaffen van de Alfa-Academie een slecht idee is, kan benadrukt worden met citaten van de leerlingen zelf. Tijdens de slotbijeenkomst hield één leerling een gloedvol betoog over het belang van geesteswetenschappen: “Het studeren van de geesteswetenschappen, Liberal Arts of Talen & Culturen kan waardevol zijn voor onze maatschappij. Met deze studies leer je om kritisch na te denken over maatschappelijke problemen, meerdere perspectieven te begrijpen en goede keuzes te maken. Juist daardoor zijn kritische denkers fantastische probleemoplossers. Ze kunnen beter omgaan met onbekende problemen, omdat ze goed zijn in verbanden leggen en minder denkfouten maken. Ook leer je bij deze studies dat er veel verschillenden culturen zijn met hun eigen normen en waarden. Hierdoor leer je denken vanuit verschillende perspectieven.” 

Andere leerlingen maakten tijdens de laatste campusdag vergelijkbare opmerkingen, toen universitair hoofddocent Debbie Cole vroeg te reflecteren op hun campuservaringen. “De geesteswetenschappen zijn waardevol omdat ze ons leren open te staan voor andere manieren van kijken en handelen. Ze leren ons te twijfelen aan wat ‘normaal’ is en ons af te vragen: “waarom doe ik dingen zoals ik ze doe?” Het programma deed leerlingen beseffen dat taal en cultuur overal aanwezig zijn, en dat communicatie met elkaar en met de samenleving de basis vormt voor alles wat we verder doen. Leerlingen zeiden dat ze door hun ontmoetingen met onderzoekers en onderwerpen uit de geesteswetenschappen opener waren geworden voor het leren van nieuwe dingen.

De waarde van geesteswetenschappen
Ook in hun reflectieverslagen brachten leerlingen het belang van de geesteswetenschappen prachtig onder woorden: de geesteswetenschappen gaan in essentie over “de manier waarop mensen betekenis geven aan de wereld om hen heen”. Andere leerlingen schrijven hoe het programma hen geholpen heeft hun blik te verruimen en hun dagelijkse en lokale grenzen te overstijgen. Dit nieuwe perspectief stelt hen in staat maatschappelijke uitdagingen vanuit een historische lens te bekijken – essentieel voor innovatieve oplossingen. 

Ook benoemden leerlingen de waarde van kritischer denken: “In een tijd waarin informatie overal en voortdurend beschikbaar is, is het steeds moeilijker om betrouwbare bronnen te onderscheiden van misleidende inhoud.” Daarbij ontdekten ze gedurende dit traject dat objectiviteit in de geesteswetenschappen niet altijd mogelijk of noodzakelijk is. Een van hun belangrijkste inzichten was dat wetenschap niet altijd een direct nut hoeft te hebben: zij leerden dat het ook kan voortkomen uit pure verwondering en het plezier van ontdekking.

Geesteswetenschappen hebben (de) toekomst
Docenten Geesteswetenschappen die meewerken zijn unaniem enthousiast over dit programma en over de masterclasses. Hoge werkdruk mag dan ook niet als excuus gebruikt worden om ook de laatste scholierenactiviteiten vanuit de geesteswetenschappen stop te zetten. We roepen het faculteitsbestuur Geesteswetenschappen en het College van Bestuur dan ook op om een UU-breed aanbod voor middelbare scholieren te blijven faciliteren, met een fatsoenlijke vergoeding voor docenten die hier tijd en energie in steken.

Willen we nieuwe generaties laten kennismaken met de waarde van geesteswetenschappen, dan moeten we verder kijken dan financiën. Blijvend investeren in aanbod is geen luxe maar noodzaak, juist als we een hogere instroom willen bij Geesteswetenschappen.

Leerlingen die de betekenis en kracht ervan van dichtbij hebben ervaren, worden enthousiast. Juist omdat dit de laatste editie is, is hun stem de belangrijkste erfenis vanuit de Alfa-Academie die we kunnen koesteren en doorgeven. We sluiten daarom af met een laatste citaat uit een reflectieverslag: “Ik zou veel vaardigheden kunnen opnoemen die de geesteswetenschappen ons leren, van ethiek tot mediawijsheid tot spreken in het openbaar. Maar wat de geesteswetenschappen bijzonder maakt, is dat ze ons iets leren over onszelf: cruciale kennis over hoe we denken en handelen. Het begrijpen van deze dingen is essentieel als we alle kennis die we in andere vakgebieden opdoen willen gebruiken." 

Debbie Cole, docent Alfa-academie en UHD Engels
Carlo Giordano, inhoudelijk coördinator en docent Alfa-academie en UD Italiaans
Yvonne de Jong, programmacoördinator U-Talent alfa-gamma
Christina Jeliazkova, programmaondersteuner U-Talent alfa-gamma
Jacqueline Evers-Vermeul, directeur U-Talent Alfa-Gamma en UHD Taal, Communicatie & Educatie